Монголчууд жилд таван сая ширхэг гутал Эрээн хотоос импортлон авчирч, хэрэглэдэг гэх тоог мэргэжлийн хүн хэллээ. Гэвч тэдний дунд жинхэнэ арьсан гутал, нэг жилээс илүү чанар эдэлгээтэй нь нүдний гэм. Монголд үйлдвэрлэсэн арьсан гуталны дэргэд “доод” зиндааных байх нь аргагүй аж. Тэгвэл ноосон цамц, өмдний тухайд ч ийм үг хэлж болно.

Ямааны ноолуур, сарлагийн хөөвөр, хонины ноосоор хийсэн хувцас монголчуудын биед цаанаа л нэг “наалдацтай” гэх. Монголын арьс шир­ний үйлдвэрлэлийн холбоо, Монголын ноос, ноолуурын холбоо хамтраад нийслэлчүүдэд зориулсан үзэсгэлэн худалдаа нээлээ. “Арьс шир, ноос, ноолууран бүтээгдэхүүн 2013” нэртэй арга хэмжээг долоо дахь жилдээ зохион байгуулж буйг онцлох хүн цөөнгүй. Тухайлбал, дэм­жигч байгууллага Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн яам, Нийс­лэлийн Засаг даргын тамгын газрынхан ам сайтай байлаа. Үзэсгэлэнгийн бэлгэ тэмдгээр ижилссэн 130 шахам тасалгаанд гар цүнх, гутал, үслэг малгай, нэхийгээр урласан дээл хүрэм, түлхүүрийн оосор, түрийвч, бүс гээд түмэн янзын бараа дэлгээстэй. Эдгээрийн дунд 2013 онд үйлдвэрлэж, олны таашаалд нийцсэн загвараас гадна ирэх жилийн хувцас-хэрэглээний чиг хандлага тодорхойлох шинэ загвар ч харагдана. Таван өдрийн турш нээлттэй үргэлжлэх үзэсгэлэн “Мишээл экспо”-д нээгдсэн бөгөөд танхимын төв хэсэгт нэр хүндтэй байгууллагууд байршжээ. “Дархан нэхий”, “Дархан минж”, “Говь”, “Гоёо”, “Буян”, “Бодио’с”, “Мон-Ланс”, “Лакс” зэрэг нэр харагдана. Харин зах хэсэг рүү хувь хүний урлал, хоёр ажилтантай цех, жижиг дунд үйлдвэрийнхэн байраа эзэлжээ. Гэвч тэдгээрийн бүх бараа бүтээгдэхүүн өн­дөр үнэтэй гэдгээрээ ижил. Тодруулбал, цэвэр арьс, жин­хэнэ үсээр урласан болохоор нүнжигтээ тохирсон үнэтэй.

Үзэсгэлэнг нээж үг хэлсэн ҮХАА-н дэд сайд Б.Цогтгэрэл тэртээ долоон жилийн өмнө гарч байсан анхны “Арьс шир, ноос, ноолуурын үзэсгэлэн”-г дурс­лаа. Ердөө 30 хүрэхгүй бай­гууллага оролцож, Мэдээ­лэл технологийн паркад цомхон зохион байгуулж байжээ. Харин одоо хамрах хүрээ, ач холбогдол нь эрс нэмэгдсэнийг хэллээ. Тэр ч бүү хэл орон нутгийн төлөөллүүд зорин ирдэг болсон. Тухайлбал, Сэлэнгэ аймаг, Дархан, Эрдэнэт хотод үйл ажиллагаа явуулдаг аж ахуйн нэгжүүд үзэсгэлэнд нэгджээ. Өөр нэгэн дэвшил нь Турк улсын төлөөлөл энэ жилийн үйл ажиллагаанд орж буй нь цаашид үзэсгэлэнг олон улсын чанартай болгох алхам гэж тодотголоо. Нөгөөтэйгүүр, манай улс амьтны арьс шир, малын ноос ноолуураар бараа бүтээг­дэхүүн үйлдвэрлэж, мон­голчуудын болоод дэл­хийн хэрэгцээг хангадаг болоод удсан. Хэдийгээр үзэсгэлэнд 130 байгууллага хамрагдсан ч улсын хэмжээгээр мянга шахам аж ахуйн нэгж байдаг талаар салбарын мэргэжилтнүүд хэллээ. Өөр нэгэн судалгаанд идэвхтэй ажилладаг аж үйлдвэр 200 гаруй, ноос, ноолуурын мөн 200 орчим үйлдвэр байгаа нь хангалтгүй үзүүлэлт хэмээжээ. Цаашид үйлдвэрийн хэд хэдэн парк байгуулах шаардлагатай бөгөөд үйлдвэржилтийн шинэ үе эхэлж байгааг ҮХААЯ-ны төлөөлөл хэлэв. Тодруулбал, нийс­лэлийн Багахангай, Багануур, Налайх дүүрэгт аж үйлдвэрийн парк байгуулах ажлын ТЭЗҮ боловсруулж буй аж. Мөн нийслэлд төвлөрсөн арьс ширний үйлдвэрлэлийг Дархан-Уул аймаг руу нүүлгэн, нэгтгэх бодлого гарчээ. Үүнд Засгийн газар 200 тэрбум төгрөгийн бонд гаргахаар шийдвэрлэсэн аж. Хараахан үйлдвэрлэгчдэд хүрч, зах зээлд гараагүй байгаа ч уг төсвөөр Дархан хотын ойролцоо хамгийн сүүлийн үеийн технологи, экологид ээлтэй аргачлал нэвтрүүлнэ. Мөн бондын нэг хэсэг эргэлтийн хөрөнгөд зориулагдах бол зарим нь төхөөрөмжид зарцуулагдана. Гэвч уг ажил шат дараалалтай өрнөх бөгөөд дээр өгүүлсэн паркуудыг 2040 он хүртэлх хөгжлийн хөтөлбөрт тусгасан аж. Ер нь, сүүлийн үед Шинэчлэлийн Засгийн газар хөнгөн үйлдвэрийн салбарыг бодитойгоор дэмжих бод­лого баримталж буй. Жишээ нь, “Чингис” бондын хөрөнгөнөөс  ноосны салбарт 45 сая ам.доллар, ноолуурын чиглэлд 68.8 сая ам.доллар тус тус хуваарилсан байна. Харин арьс ширний салбарт дээрх бондыг нэрлэв. Нөгөө­тэйгүүр, малчдаас түүхий эд худалдаж авах бирж, нэгдсэн тогтолцоо бүрдүүлсэн нь хэн хэндээ ашигтай, чирэгдэл багатай зохицуулалт болжээ.

Үйлдвэржилтийн шинэ үе зарласантай холбогдуулж хүмүүст бүтээх, үйлдвэрлэх сонирхол маш их болсныг дэд сайд Б.Цогтгэрэл хэлэв. “Үйлдвэржилт.мн гэх вэб сайт ҮХААЯ-тай хам­тарч ажилладаг. Түүний мэдээл­лээс харахад улс төр, эдийн засаг, санхүү болон биз­несийн хүрээллийн ч бай бүгд бодит амьдралд шинийг сэдэх, хийх бүтээх сонирхол нь эрчимжжээ” гэсэн юм. Хэрэглээний эдийн засагтай Монгол Улс өөрсдөө үйлдвэрлэгч болж, бүтээгдэхүүн экспортолж байх цаг ирснийг тэрээр тодотгов. Ирэх жил даавууны үйлдвэр ашиглалтад оруулж, дотоодын хэрэгцээг хан­гахаар болсноос үзвэл мон­голчууд өмсөх хувц­саа өөрсдөө бүгдийг нь хийчихдэг болоход ойрхон байна. Тэгээд ч монгол түмэнд хийж чадахгүй зүйл гэж үгүй болсон. Арьс шир бол монголчуудын брэнд, “Made in Mongolia” хэмээн алдаршуулах бололцоо. Ганц ташуур, хос углааш, гурван чулуу, дөрвөн бэрх, таван сум гээд энгийн мэт зүйлс нь өөрөө Монголыг сурталчлах брэнд. Гагцхүү юунаас эхлэх вэ гэдгээ л бодох, сонгох, эхлүүлэх шаардлагатай.

“Арьс шир, ноос ноолууран бүтээгдэхүүн” үзэс­гэлэнд оролцогчдын дэлгэн тавьсан барааны чанар жил ирэх тусам сайжирдаг талаар оролцогчид хэллээ. Үзэсгэлэнд ирснээр  зөвхөн худалдаа наймаа хийх төдий ойлгож болохгүй. Бие биеэсээ туршлага солилцон, суралцах явдал чухал юм. Нөгөөтэйгүүр технологи, чанар хийц, ди­зайны санаа сэдэх, хамт­ран ажиллах боломж ч нээгддэг. Эд­гээр байгууллага 10-30 хувь хүртэл хямдралтай ху­дал­даа эрхлэх аж. Мөн томоо­хон үйлдвэрлэгчид гэр бүлийн багц хямдрал зар­лаж, урамшуулал олгох талаар зохион байгуулагчид уламжиллаа.