Улстөрчдөд ужиг өвчин бий. Тэд парламентын суудалд суусан цагаасаа хойш хүн биш “ясны” улстөрч болж өвчилдөг. Сэнтэглэж, том дуугарч, талхны үнийг хүртэл эдийн засгийн тоймгүй олон томъёогоор тайлбарлаж, хийгүй байх гэж хэт биеэ барьдаг. Гэвч хүн болсон хойно алдах эндэх, буруудах тохиолдол гарна. Үүнийг нь иргэд хүлээн зөвшөөрдөг ч, улстөрчид өөрсдөө хүлээн зөвшөөрөхгүйгээр барахгүй, өөгүй байх гэж хэт улайрсны улмаас ангалд унах тохиолдол бий. Заримдаа тэдний хүн араншин нь хоорондоо арсалдах, сандал суудлын хэрүүл хийх, нэгнийгээ үгээр, үйлдлээр багалзуурдах, салаавч гаргах зэрэг тэмцлийн хурц хэлбэрээр илэрдэг ч түүнээс бусдаараа улстөрч хэвээр үлддэг. Тухайлбал, алдаа дутагдал гаргасан гэдгээ хэзээ ч хүлээн зөвшөөрч, сайн дураараа сандал суудлаа өгч байсангүй. Энэ бол өөрсдийгөө өндөгтэй андуурдаг, бусдад муугаа үзүүлэх дургүй монгол хүний яс чанар. Улмаар өөрсдийн зөв мэтээр зүтгэж, ард түмнээсээ үнэлгээ авахын тулд улс орны үнэн байдлыг улам гүнд далдална. Энэ л үед монгол хүний язгуур чанар, тэр дундаа эр хүний жудаг гэдэг зүйл улс төрд ус, агаар мэт дутагдаж, удахгүй нүд аних дээрээ тулаад байна хэмээн дүгнэхээр болж.

Улс орны үнэн царай хувирч, эдийн засаг хямарсан, хямраагүйн дунд дэнжигнэж байгаа нь зарим талаараа үүнтэй холбоотой. Нэг нь хямарсан гэж үзэн шийдтэй арга хэмжээ авах цаг нь болсон гэхэд нөгөөх нь буруугаа хүлээлгүй, эдийн засгийн үзүүлэлтийг цаасан дээр тайлбарлаж, удирдаж байгаа салбар нь уналтад ороогүй хэмээн төөрөгдүүлж эхлэв. Энэ мэт арьсаа хамгаалах ажиллагаа эдийн засаг гэлтгүй эрүүл мэнд, барилга, хөгжил, боловсрол гээд бүхий л салбарт ноёрхож, “эзэн биегүй”, уналтууд эрчээ авав. Эцэстээ иргэдэд тал засч сайн, сайхан байгаа мэтээр ойлгуулах нь улстөрчдийн өөрсдийнх нь ёс суртахуун болоод үнэн мөнийг онцолж, хариуцлага үүрэх улстөрийн соёлыг улам бүр гажуудуулж эхэлдэг. Тиймээс үнэн байхгүй. Үүнийг дагаад хариуцлага үүрэх хүн олдохгүй байна. Гэтэл хариуцсан салбарт нь олон алдаа дутагдал гарч, барилгын салбарт гэхэд л өдөр бүр шахуу хүмүүс өөр ертөнц рүү хальж байна. Үндсэндээ, салбарын ажиллагаанд энэ нь “үхлээр” дүн тавьж байгаа хэрэг. Гэтэл үүнийг компанийн аль эсвэл аюулгүй ажиллагааны дүрэм зөрчсөн хэмээн өөрсдийгөө хаацайлах байдал хэрээс хэтэрлээ. Албан тушаалаа өгдөггүй юм гэхэд ард түмнээсээ уучлал гуйсан тохиолдол аль ч салбарт бүртгэгдсэнгүй.

Тэгвэл “Хан” үндэстэнг хар даа улстөрчид өө. Улс төрийн асар өндөр соёл гаргаж, ард түмнийхээ өмнө бөхөлзөж, бүлтгэнэсээр Засгийн газрын тэргүүн нь ажлаа өглөө. Далайд хөлөг онгоц осолдоход Засгийн газрын тэргүүний буруу байхгүй ч, шуурхай ажиллаж чадсангүй хэмээн 50 гаруй сая иргэнийнхээ өмнө толгой гудайлган уучлалт хүсэв. Тэгэхдээ дахин хариуцлага үүрэхэд бэлэн байгаа хэмээн амлалт өгч байна. Ажилдаа эзэн сууж, ерөнхийлөн захирна гэдэг энэ. Бас улстөрч бол ард түмний утсан хүүхэлдэй байх ёстой гэдгийн баталгаа энэ мөн байсан.  Гэтэл манайд ямар нэг алдаа дутагдал гарвал, бултах, зугтах, зөвтгөх, гүйцэтгэх албан тушаалтнаа золионд гаргах зэргээр бүрхүүл үүсгэн амь зогоож байна. Үүнийг иргэд итгэл хүлээлгэсэн гишүүнийхээ утсан хүүхэлдэй болж, эрээвэр, хураавар амьдралд халаас хоосон гундаж яваагаар ч тайлбарлаж болно. Тэгвэл яагаад улстөрчид хараат бус оршиж, иргэдээс айхгүй, эмээхгүй амьдарч, ажиллаж байх ёстой юм бэ. Яагаад монголчуудын ёс заншил, адаглаад ах захаа хүндлэн дээдлэх олон зууны түүх “Хан” үндэстэнтэй харьцуулахын аргагүй дор байгаа юм бол. 

Төлөөллийн ардчилал устсан уу

Ардчилал гэдэг ард түмэн засгийн эрхийг барихыг хэлсэн ерөнхий ойлголт. Тиймээс ард түмний төлөө үйлчилдэг төр засгийг ард түмэн өөрсдийн оролцоотойгоор байгуулахыг эрмэлзэж, сонгуульд оролцож, өөрсдийн төлөө ажиллаж чадах итгэлтэй бүлэг хүнээр дамжуулан засгийн эрхийг барилцаж байдаг. Өөрөөр хэлбэл, иргэн төлөөллийн ардчиллаар төрийг удирдаж байх бүдүүвч ойлголт. Гэтэл бидэнд тэднийг сонгохоос өөрөөр татан буулгах, алдаа оноог нь хэлэлцэх боломж төдийлөн олдохгүй байна. Хэчнээн ядуу, зүдүү байгаагаа хэлсэн ч тоо баримтаар эдийн засаг сайн байна, тэс, тэвч, бүсээ чангал гэсэн басамжлалаар хариу барьж байна. Үнэнг нууж, өөрсдийн өчүүхэн нэр төрийн төлөө ард түмний эрх ашгийг уландаа гишгэж, амьдрал сайхан байгаа мэтээр ярих болов. Өнөөх худал хэлж олон нийтийг хуурч мэхлэхгүй байх, хуулийг үл зөрчиж, сахин биелүүлэх ёс зүйн сэтгэлгээтэй байх ёстой гэдгээ умартжээ. Явцуу бүлгийн сонирхлоор хууль гаргахыг эсэргүүцэх чадамжгүй болж, өөрийнхөө бус улс орон, ард түмнийхээ эрх ашгийг эн тэргүүнд тавих зорилгоо ч мартаж.
Тиймээс төлөөллийн ардчилал гэсэн үнэт зүйл өнөөдөр үгүй болж байна уу хэмээн хардахад хүрэв. Үгүй бол эдийн засгийн уналт, эрүүл мэндийн эрсдэл, барилгын салбарын тоо томшгүй олон алдааг өдийг хүртэл яагаад хүлээн зөвшөөрөхгүй байна вэ. Бусад улс, ялангуяа бүс нутгийн хамааралтай, ёс суртахууны адил хэм хэмжээтэй улсын засаглал арай л ондоо байна. Ард түмнээсээ уучлалт гуйж, алдаа бүр дээрээ ажлаа өгч байна. Тиймээс бид алдаагаа хүлээн зөвшөөрч, ажлаа өгөхгүй юм гэхэд ард түмнээсээ уучлал гуйх улстөрийн соёлтой байвал сайхансан.