Торгох шийтгэл оногдуулсан шийдвэрийг хүчингүй болгож, 579 иргэний зөрчигдсөн эрхийг сэргээжээ
Монгол Улсын иргэдийг хил дамнуулан худалдаалсан хэргийг шүүхээр шийдвэрлүүллээ
ЕРӨНХИЙ САЙД Г.ЗАНДАНШАТАР МОНГОЛ, ВЬЕТНАМ УЛСЫН САНСРЫН БААТРУУДЫГ ХҮЛЭЭН АВЧ УУЛЗЛАА
“Ногоон ирээдүй” хөтөлбөрийн хүрээнд 2700 шинэ мэргэжилтэн бэлтгэнэ
Галт зэвсгийн тухай хуулийг боловсронгуй болгож, шинэчлэн найрууллаа
Б.Одбаяр: Туулын хурдны замын трасс болон багана тулгуурт өртөөгүй завсрын хэсгүүдэд бургас шилжүүлэхгүй
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Завхан аймагт ажиллаж байна
МОНГОЛ УЛСЫН СТРАТЕГИЙН АЧ ХОЛБОГДОЛ БҮХИЙ "ЭРДЭНЭС ТАВАНТОЛГОЙ" ХК
“Р.ЧОЙНОМ–90 ЖИЛ ТУСГАЙ ҮЗЭСГЭЛЭН НЭЭЛТЭЭ ХИЙЛЭЭ
“Сэлбэ 20 минутын хот”-ын бүтээн байгуулалт үргэлжилж байна
Газрын тосны гацаа хууль
Эдийн засгийн байнгын хорооны хурлаар Газрын тосны тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгатай холбоотой эрхзүйн баримт бичгүүдийн өөрчлөлтийн асуудлыг хэлэлцэв. Нийт 13 гишүүний ирцтэй хуралдаанаар 40 орчим санал хэлэлцэхэд хоёр асуудлыг хойшлуулахаар тогтсон. Мөн найруулгын шинжтэй санал, өөрчлөлтүүдийг ч эргэн харж, цэгцлэх болов.Газрын тосны тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын ажлын хэсгийг УИХ-ын гишүүн Х.Болорчулуун ахалсан юм. Тэрээр өнгөрсөн долоо хоногт байнгын хорооны анхны хэлэлцүүлэг хийлгэх хуваарьтай байсан ч хуралдаанаа хийгээгүй, ажлын хэсгийнхэн эзгүй гэх шалтгаанаар хойшлуулсан. Тухайн үед ажлын хэсэг удаан хугацаанд хуралдаагүй, ажлаа тааруу хийлээ гэхчлэн шүүмжлэл сонсч өнгөрсөн бол энэ удаа хэр ажилласан гэдгийг дараахь хэд хэдэн асуудлаас харж болно.
Байнгын хорооны хурлын өнгө аяс ширүүхэн бөгөөд шуурхай өрнөж байсан тул хэд хэдэн асуудлыг баталчихсаны дараа эргэж буцсаар л байлаа. Тодруулбал, Б.Гарамгайбаатар дарга төслийн саналыг уншаад л санал хураана. Түүний хойноос хэн нэг нь “Сая чухал асуудал уначихлаа” эсвэл юу болчихов оо гэх аястай үг хэлж саналыг нөхөн хэлэлцэж, дахин санал хурааж байв. Нөгөө талаас Газрын тосны тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг яаралтай батлах шаардлагатай гэдгийг ажлын хэсгийн гишүүн Г.Баярсайхан сануулж, гишүүдэд лобби хийлээ. Тэрээр “Энэ бол анхны хэлэлцүүлэг юм. Тиймээс асуудлаа яаралтай тодорхой болгож, шийдвэрээ түргэн батлахгүй бол УИХ-ын намрын чуулганаар орж амжихгүй байх магадлалтай. Хэрэв тэгвэл хаврын чуулган хүртэл хойшлогдож, төдий хэмжээгээр хаврын хайгуул, олборлолт, ашиглалтын асуудал гацаанд орно” гэх өнцгөөс ярьж байсан. Үнэхээр газрын тос дагасан үйл ажиллагаа эрхзүйн орчны тодорхойгүй байдлаас болж зогсвол эдийн засагт төдий хэр нөлөөлнө. Үүнийг ч ЭЗБХ-ны дарга Д.Гарамгайбаатар дэмжээд “Ажлын хэсэг өнөөдөр бүх асуудлаа цэгцэлж, хуралдаарай. Маргааш байнгын хороо дахиад хуралдана. Тэр үед асуудлаа баталж, чуулганд өргөн барихгүй бол амжихгүй” гэхчлэн тайлбарласан юм.
Хуралдааны төгсгөлд Г.Батхүү зөвлөх зарчмын зөрүүтэй саналын хуудсаар нэлээд хэдэн санал оруулж хэлэлцүүллээ. Тэрээр ажлын хэсгийн хуралд орж чадаагүй учраас эдгээр санаагаа тусгаж амжаагүй гэнэ. Түүний дотор найруулгын, утга агуулгын хувьд чухалд тооцогдох санал байсан ч гишүүд ойлгоогүй, тайлбарлуулалгүй баталж эсвэл унагаж байв. Үүнд, Г.Батхүү зөвлөх бухимдаж буйгаа илэрхийлээд хуулийн гол агуулга, цөм нь батлагдахгүй уначихаар ийм хурал хийх шаардлагатай юу гэх нь дуулдсан юм. Гэвч өнөөдөр хоёр дахь хэлэлцүүлгээр асуудлыг илүү нухацтай авч үзээд найруулгаа засахаар тогтлоо.
Хуульд байхгүй үндэсний аж ахуйн нэгж
Хурлын явцад гишүүдийн дунд хуулийн томъёолол, нэр, ойлголтын зөрүү гарч, санал хуваагдлаа. УИХ-ын гишүүн Ц.Нямдорж “Компанийг ХК, ХХК гэж хэлбэрийн хувьд ангилдаг байтал сүүлийн үед үндэсний компани гэж шинэ юм гаргаад ирлээ. Ер нь, манай монголчууд өөрсдөө юм хийе гэхээр инженер, ажилтан байхгүй, ядаж хөрөнгө мөнгө багатай. Тэгэхээр ийм зүйлийг болиулах нь зүйтэй” гэх санал гаргав. Үүнийг С.Одонтуяа гишүүн дэмжихдээ “Хөрөнгө оруулагчдыг татахын тулд гадаад, дотоод гэж ялгаварлахгүй гээд шинэ хуульд тусгасантай энэ заалт зөрчилдөөд байх шиг” хэмээв. Ажлын хэсгийн гишүүн Д.Ганбат “ОХУ-ын ерөнхийлөгч Путин “Бидэнд татвар төлөхгүй, үйлдвэр барихгүй, ашиг өгөхгүй, боловсон хүчин бэлдэхгүй юм бол гадаадын компаниар бид яах юм бэ” гэж хэлсэн байдаг. Яг үүний адилаар гадаадын компаниуд бидэнд юу ч өгөхгүй, ашгийг нь авч явчихаад байхад яагаад үндэсний компаниудаа дэмжиж болдоггүй юм бэ” гэв.
Хэрэв үнэхээр газрын тосны үйл ажиллагаанаас монголчууд ашиг хүртдэг, оролцдог болгоё гэвэл гаднаас оруулах ажиллах хүчний тоог тодорхой болгож, түүнийгээ ягштал мөрддөг болох хэрэгтэйг сануулах гишүүн байсан. Ингэснээр ямар ч хүндрэлгүй, үндэсний харийн гэж ялгахгүйгээр ажлаа хийх боломж бүрдэх аж. Харин МАН-ын бүлгийн дарга С.Бямбацогт “Үндэсний, гадаадын гэж ялгахын оронд Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт, хуулийн хүрээнд үйл ажиллагаа явуулдаг, татвар төлөгч байх ёстой гээд тусгачихвал бүртгэл, хяналт сайжирна” гэж үзлээ. Ийнхүү “Төслийн 15.2.5-д дор дурдсан агуулгатай заалт нэмэх, газрын тостой холбогдсон үйл ажиллагааны 34-өөс доошгүй хувийг үндэсний аж ахуйн нэгжээр гүйцэтгүүлэх” гэсэн саналыг 13 гишүүний дөрөв нь дэмжиж, байнгын хорооны шатанд бүдрэв. Үндэсний аж ахуйн нэгжүүдээ дэмжихгүй бол болохгүй гэх ажлын хэсгийнхний гомдлын үгний араас Ц.Нямдорж “Хуульд үндэсний аж ахуйн нэгж гэсэн томъёолол байхгүй. Энэ бол Ганхуяг нарын гаргаж ирсэн зүйл” гэж няцаасан. Гэвч хуучин заалтыг авч үзвэл “Монгол Улсын үндэсний аж ахуйн нэгжийг тэргүүн ээлжинд туслан гүйцэтгэгчээр сонгох...” гэсэн байх аж.
Хайгуулын төлбөр буурч, ашиглалтынх өснө
Нэлээд маргаан дэгдээсэн асуудал нь газрын тосны хайгуулын болон ашиглалтын лицензийн талбайн төлбөр байсан юм. Өнөөдөр хүчин төгөлдөр хэрэгжиж буй хуульд хайгуулын талбайн ам км тутамд дөрвөн ам.долларын төлбөр тогтоожээ. Үүнийг Засгийн газрын төсөлд эхлээд найман ам.доллар, цаашид 15 ам.доллар болгохоор тусгасан аж. Тодруулбал, эхний ээлжинд хайгуулаа бага үнээр хийгээд гэрээгээ сунгахаар бол өндөр төлбөрөөр тооцох учиртай гэнэ. Харин ажлын хэсэг дээрх төлбөрийг өндөр гэж үзээд гурав, найман ам.долларын квот тогтоох санал оруулжээ. Ер нь, газрын тос нэгэнт стратегийн салбарт тооцогдож байгаа бол хууль эрхзүйн орчин нь тогтвортой байх ёстой. Хэдхэн жил болоод л ахиад солихгүйн тулд ийм заалт оруулсан гэх хүн ч байсан. Мөн газрын тосноос ашиг авч, баяжаад байгаа зүйлгүй дөнгөж эхэлж байхад алаагүй баавгайн арьс хуваадаг шиг хий ярьж, хатуурхах хэрэггүй. Зарчмын байр сууриа л тодорхойлох нь зөв, юун түрүүнд газрын тостой болох хэрэгтэй гэж Г.Батхүү зөвлөх хэлэв. Мөн Д.Ганбат гишүүн “Гурав, найм гэдэг бол судалгаанд үндэслэж гаргасан оптимал тоо юм. Засгийн газрын төсөлд хаа хамаагүй зүйл ороод ирсэн. Эхлээд найман ам.доллар, дараа нь 15 ам.доллараар тогтоосон” гэв. Засгийн газраас өндрөөр орж ирсэн төлбөрийг ажлын хэсэг бууруулах саналыг 13 гишүүний долоо нь дэмжиж баталлаа.
Үүний араас хайгуулын талбайн нэгж бүрийн жилийн төлбөрийг 200 ам.доллараар тогтоох саналыг хэлэлцэж, гишүүдийн долоо нь дэмжиж баталсан. Гэвч баталсны дараа “Сонин юм болоод өнгөрлөө” гэх шүүмжлэлээр эргэн нягталж, дахин хэлэлцэв. Одоогийн хуульд нэг км хавтгай дөрвөлжин талбайн ашиглалтын төлбөр 50 ам.доллар байгаа бол Засгийн газрын төсөлд 100 ам.доллар хүргэж хоёр дахин өсгөжээ. Харин ажлын хэсэг дөрөв дахин нэмж 200 ам.доллараар санал оруулсан байна. Гишүүд үүнд бухимдалтай хандаж “Хөрөнгө оруулалт гацчихлаа гэж уйлж уйлчихаад одоо овоо болоод ирэхээр нь ингэж болохгүй” гэсэн бол нөгөө нь “Үүнээс чинь хөрөнгө оруулалт үргэнэ” гэж шуудхан хэллээ. Х.Болорчулуун хариуд нь “Ашиглалтын үед 100 ам.доллар, гэрээгээ сунгасан тохиолдолд 200 болгож өсгөе гэх Засгийн газрын санал ирсэн. Үүнийг нэгтгээд тогтмол 200 ам.доллар болгомоор байгаа. Судалгаагаар 300-600 ам.доллар хүртэл өсөх боломжтой байгааг тогтворжуулъя гэж шийдсэн” гэлээ. Тэр бүү хэл ажлын хэсгийн гишүүн Г.Баярсайхан эсрэг саналтай болсноо хурлын үеэр мэдэгдэв. “Өглөө би дэмжиж байсан ч одоо саналаа татаж, байр сууриа өөрчиллөө, 200 ам.доллар гэдэг өндөр байна” хэмээсэн. Ийнхүү гишүүдийн гурав нь санал өгч, 10 нь дэмжээгүй тул ашиглалтын төлбөрийг Засгийн газрын төсөлд тусгаснаар 100 ам.доллараар УИХ-ын чуулганд өргөн мэдүүлэхээр болж буй юм.
Эдийн засгийн байнгын хорооны хурлаар Газрын тосны тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгатай холбоотой эрхзүйн баримт бичгүүдийн өөрчлөлтийн асуудлыг хэлэлцэв. Нийт 13 гишүүний ирцтэй хуралдаанаар 40 орчим санал хэлэлцэхэд хоёр асуудлыг хойшлуулахаар тогтсон. Мөн найруулгын шинжтэй санал, өөрчлөлтүүдийг ч эргэн харж, цэгцлэх болов.Газрын тосны тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын ажлын хэсгийг УИХ-ын гишүүн Х.Болорчулуун ахалсан юм. Тэрээр өнгөрсөн долоо хоногт байнгын хорооны анхны хэлэлцүүлэг хийлгэх хуваарьтай байсан ч хуралдаанаа хийгээгүй, ажлын хэсгийнхэн эзгүй гэх шалтгаанаар хойшлуулсан. Тухайн үед ажлын хэсэг удаан хугацаанд хуралдаагүй, ажлаа тааруу хийлээ гэхчлэн шүүмжлэл сонсч өнгөрсөн бол энэ удаа хэр ажилласан гэдгийг дараахь хэд хэдэн асуудлаас харж болно.
Байнгын хорооны хурлын өнгө аяс ширүүхэн бөгөөд шуурхай өрнөж байсан тул хэд хэдэн асуудлыг баталчихсаны дараа эргэж буцсаар л байлаа. Тодруулбал, Б.Гарамгайбаатар дарга төслийн саналыг уншаад л санал хураана. Түүний хойноос хэн нэг нь “Сая чухал асуудал уначихлаа” эсвэл юу болчихов оо гэх аястай үг хэлж саналыг нөхөн хэлэлцэж, дахин санал хурааж байв. Нөгөө талаас Газрын тосны тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг яаралтай батлах шаардлагатай гэдгийг ажлын хэсгийн гишүүн Г.Баярсайхан сануулж, гишүүдэд лобби хийлээ. Тэрээр “Энэ бол анхны хэлэлцүүлэг юм. Тиймээс асуудлаа яаралтай тодорхой болгож, шийдвэрээ түргэн батлахгүй бол УИХ-ын намрын чуулганаар орж амжихгүй байх магадлалтай. Хэрэв тэгвэл хаврын чуулган хүртэл хойшлогдож, төдий хэмжээгээр хаврын хайгуул, олборлолт, ашиглалтын асуудал гацаанд орно” гэх өнцгөөс ярьж байсан. Үнэхээр газрын тос дагасан үйл ажиллагаа эрхзүйн орчны тодорхойгүй байдлаас болж зогсвол эдийн засагт төдий хэр нөлөөлнө. Үүнийг ч ЭЗБХ-ны дарга Д.Гарамгайбаатар дэмжээд “Ажлын хэсэг өнөөдөр бүх асуудлаа цэгцэлж, хуралдаарай. Маргааш байнгын хороо дахиад хуралдана. Тэр үед асуудлаа баталж, чуулганд өргөн барихгүй бол амжихгүй” гэхчлэн тайлбарласан юм.
Хуралдааны төгсгөлд Г.Батхүү зөвлөх зарчмын зөрүүтэй саналын хуудсаар нэлээд хэдэн санал оруулж хэлэлцүүллээ. Тэрээр ажлын хэсгийн хуралд орж чадаагүй учраас эдгээр санаагаа тусгаж амжаагүй гэнэ. Түүний дотор найруулгын, утга агуулгын хувьд чухалд тооцогдох санал байсан ч гишүүд ойлгоогүй, тайлбарлуулалгүй баталж эсвэл унагаж байв. Үүнд, Г.Батхүү зөвлөх бухимдаж буйгаа илэрхийлээд хуулийн гол агуулга, цөм нь батлагдахгүй уначихаар ийм хурал хийх шаардлагатай юу гэх нь дуулдсан юм. Гэвч өнөөдөр хоёр дахь хэлэлцүүлгээр асуудлыг илүү нухацтай авч үзээд найруулгаа засахаар тогтлоо.
Хуульд байхгүй үндэсний аж ахуйн нэгж
Хурлын явцад гишүүдийн дунд хуулийн томъёолол, нэр, ойлголтын зөрүү гарч, санал хуваагдлаа. УИХ-ын гишүүн Ц.Нямдорж “Компанийг ХК, ХХК гэж хэлбэрийн хувьд ангилдаг байтал сүүлийн үед үндэсний компани гэж шинэ юм гаргаад ирлээ. Ер нь, манай монголчууд өөрсдөө юм хийе гэхээр инженер, ажилтан байхгүй, ядаж хөрөнгө мөнгө багатай. Тэгэхээр ийм зүйлийг болиулах нь зүйтэй” гэх санал гаргав. Үүнийг С.Одонтуяа гишүүн дэмжихдээ “Хөрөнгө оруулагчдыг татахын тулд гадаад, дотоод гэж ялгаварлахгүй гээд шинэ хуульд тусгасантай энэ заалт зөрчилдөөд байх шиг” хэмээв. Ажлын хэсгийн гишүүн Д.Ганбат “ОХУ-ын ерөнхийлөгч Путин “Бидэнд татвар төлөхгүй, үйлдвэр барихгүй, ашиг өгөхгүй, боловсон хүчин бэлдэхгүй юм бол гадаадын компаниар бид яах юм бэ” гэж хэлсэн байдаг. Яг үүний адилаар гадаадын компаниуд бидэнд юу ч өгөхгүй, ашгийг нь авч явчихаад байхад яагаад үндэсний компаниудаа дэмжиж болдоггүй юм бэ” гэв.
Хэрэв үнэхээр газрын тосны үйл ажиллагаанаас монголчууд ашиг хүртдэг, оролцдог болгоё гэвэл гаднаас оруулах ажиллах хүчний тоог тодорхой болгож, түүнийгээ ягштал мөрддөг болох хэрэгтэйг сануулах гишүүн байсан. Ингэснээр ямар ч хүндрэлгүй, үндэсний харийн гэж ялгахгүйгээр ажлаа хийх боломж бүрдэх аж. Харин МАН-ын бүлгийн дарга С.Бямбацогт “Үндэсний, гадаадын гэж ялгахын оронд Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт, хуулийн хүрээнд үйл ажиллагаа явуулдаг, татвар төлөгч байх ёстой гээд тусгачихвал бүртгэл, хяналт сайжирна” гэж үзлээ. Ийнхүү “Төслийн 15.2.5-д дор дурдсан агуулгатай заалт нэмэх, газрын тостой холбогдсон үйл ажиллагааны 34-өөс доошгүй хувийг үндэсний аж ахуйн нэгжээр гүйцэтгүүлэх” гэсэн саналыг 13 гишүүний дөрөв нь дэмжиж, байнгын хорооны шатанд бүдрэв. Үндэсний аж ахуйн нэгжүүдээ дэмжихгүй бол болохгүй гэх ажлын хэсгийнхний гомдлын үгний араас Ц.Нямдорж “Хуульд үндэсний аж ахуйн нэгж гэсэн томъёолол байхгүй. Энэ бол Ганхуяг нарын гаргаж ирсэн зүйл” гэж няцаасан. Гэвч хуучин заалтыг авч үзвэл “Монгол Улсын үндэсний аж ахуйн нэгжийг тэргүүн ээлжинд туслан гүйцэтгэгчээр сонгох...” гэсэн байх аж.
Хайгуулын төлбөр буурч, ашиглалтынх өснө
Нэлээд маргаан дэгдээсэн асуудал нь газрын тосны хайгуулын болон ашиглалтын лицензийн талбайн төлбөр байсан юм. Өнөөдөр хүчин төгөлдөр хэрэгжиж буй хуульд хайгуулын талбайн ам км тутамд дөрвөн ам.долларын төлбөр тогтоожээ. Үүнийг Засгийн газрын төсөлд эхлээд найман ам.доллар, цаашид 15 ам.доллар болгохоор тусгасан аж. Тодруулбал, эхний ээлжинд хайгуулаа бага үнээр хийгээд гэрээгээ сунгахаар бол өндөр төлбөрөөр тооцох учиртай гэнэ. Харин ажлын хэсэг дээрх төлбөрийг өндөр гэж үзээд гурав, найман ам.долларын квот тогтоох санал оруулжээ. Ер нь, газрын тос нэгэнт стратегийн салбарт тооцогдож байгаа бол хууль эрхзүйн орчин нь тогтвортой байх ёстой. Хэдхэн жил болоод л ахиад солихгүйн тулд ийм заалт оруулсан гэх хүн ч байсан. Мөн газрын тосноос ашиг авч, баяжаад байгаа зүйлгүй дөнгөж эхэлж байхад алаагүй баавгайн арьс хуваадаг шиг хий ярьж, хатуурхах хэрэггүй. Зарчмын байр сууриа л тодорхойлох нь зөв, юун түрүүнд газрын тостой болох хэрэгтэй гэж Г.Батхүү зөвлөх хэлэв. Мөн Д.Ганбат гишүүн “Гурав, найм гэдэг бол судалгаанд үндэслэж гаргасан оптимал тоо юм. Засгийн газрын төсөлд хаа хамаагүй зүйл ороод ирсэн. Эхлээд найман ам.доллар, дараа нь 15 ам.доллараар тогтоосон” гэв. Засгийн газраас өндрөөр орж ирсэн төлбөрийг ажлын хэсэг бууруулах саналыг 13 гишүүний долоо нь дэмжиж баталлаа.
Үүний араас хайгуулын талбайн нэгж бүрийн жилийн төлбөрийг 200 ам.доллараар тогтоох саналыг хэлэлцэж, гишүүдийн долоо нь дэмжиж баталсан. Гэвч баталсны дараа “Сонин юм болоод өнгөрлөө” гэх шүүмжлэлээр эргэн нягталж, дахин хэлэлцэв. Одоогийн хуульд нэг км хавтгай дөрвөлжин талбайн ашиглалтын төлбөр 50 ам.доллар байгаа бол Засгийн газрын төсөлд 100 ам.доллар хүргэж хоёр дахин өсгөжээ. Харин ажлын хэсэг дөрөв дахин нэмж 200 ам.доллараар санал оруулсан байна. Гишүүд үүнд бухимдалтай хандаж “Хөрөнгө оруулалт гацчихлаа гэж уйлж уйлчихаад одоо овоо болоод ирэхээр нь ингэж болохгүй” гэсэн бол нөгөө нь “Үүнээс чинь хөрөнгө оруулалт үргэнэ” гэж шуудхан хэллээ. Х.Болорчулуун хариуд нь “Ашиглалтын үед 100 ам.доллар, гэрээгээ сунгасан тохиолдолд 200 болгож өсгөе гэх Засгийн газрын санал ирсэн. Үүнийг нэгтгээд тогтмол 200 ам.доллар болгомоор байгаа. Судалгаагаар 300-600 ам.доллар хүртэл өсөх боломжтой байгааг тогтворжуулъя гэж шийдсэн” гэлээ. Тэр бүү хэл ажлын хэсгийн гишүүн Г.Баярсайхан эсрэг саналтай болсноо хурлын үеэр мэдэгдэв. “Өглөө би дэмжиж байсан ч одоо саналаа татаж, байр сууриа өөрчиллөө, 200 ам.доллар гэдэг өндөр байна” хэмээсэн. Ийнхүү гишүүдийн гурав нь санал өгч, 10 нь дэмжээгүй тул ашиглалтын төлбөрийг Засгийн газрын төсөлд тусгаснаар 100 ам.доллараар УИХ-ын чуулганд өргөн мэдүүлэхээр болж буй юм.
0 Сэтгэгдэл
