Төрийн байгууллага, хувийн хэвшлийн хоорондын харилцааг хурдан шуурхай, хүнд сурталгүй болгох зорилгоор Ерөнхий сайдын захирамжаар ажлын хэсэг байгуулагдсан. ЗГХЭГ-ын дарга Ч.Сайханбилэгээр ах­луул­сан ажлын хэсэг өчигдөр хоёр дахь хуралдаанаа хийж БОНХЯ болон Хууль зүй, Зам, тээвэр, Уул уурхайн яаманд харьяалагддаг тусгай зөвшөөрлийг хэлэлцэв. Ху­рал­даанд УИХ-ын гишүүн С.Бямбацогт, С.Дэмбэрэл бо­лон бусад албаны хүн орол­цож санал, дүгнэлтээ хуваалцлаа. Бизнес эрхлэхэд шаардагдаж буй зөвшөөрөл, лиценз, бүртгэл, гэрээ, дүгнэлт гээд ямар ч нэртэй бай даргын гарын үсгээр ший­дэгддэг л бүхнийг аж­лын хэсэг эргэн харсан. Тө­рийн 54 байгууллагаас ол­го­дог 914 зөвшөөрлийг хэ­лэлцэж 404-ийг хүчингүй болгох, 447-г хэвээр үлдээх санал дэвшүүлсэн. Түүнчлэн, шийдвэрлэхэд хүндрэлтэй 63 зөвшөөрлийг олон түвшинд хэлэлцэж эцэслэхээр ажиллаж байгаа нь энэ юм. Үр дүнд нь төрийн үйлчилгээний дарамт чирэгдэл буурч, бизнес эрхлэгчдийг олон шат дамжуулан төвөг учруулдаг байдал зогсч, хувийн хэвшилд ээлтэй орчин бий болно гэж ЗГХЭГ үзэж байгаа.


БОНХЯ-ны өөрчлөлт сайн байлаа

Өчигдрийн хурлаар Бай­галь орчин, ногоон хөгжлийн яамтай холбоотой долоон асуудлыг хэлэлцэж, шийдлийг баталлаа. Хамгийн эхэнд ус ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл хэчнээн шат дамжлагатайг хөндлөө. Аж ахуйн нэгж гол, нуурын уснаас ашиглах бол хэмжээнээс хамаарч тусгай зөвшөөрлөө хоёр субьектээс авдаг аж. 50 шоо метрээс бага хэрэглээтэй бол орон нутгийн удирдлагад хандана. Харин түүнээс их хэмжээтэй буюу үйлдвэрлэлийн зо­риулалттай хэрэглээний зөв­шөөрлийг БОНХЯ-нд хандаж дүгнэлт гаргуулаад, дараа нь сав газрын захиргаагаар шийдвэрлүүлдэг аж. Өнгөрсөн онд манай улсад 16 сав газрын захиргаа байгуулагдсан бөгөөд усны аюулгүй байдал, хэрэглээнд хяналт тавих үүрэг, эрх мэдэлтэй нэгж юм. Дээр өгүүлсэн хоёр тохиолдлын эхнийх нь орон нутгийн удирдлагын ганц гарын үсгээр асуудлыг шийдэж байгаа бол дараагийнх нь хоёр үе шаттай. Өөрөөр хэлбэл, бизнес эрхлэгч эхлээд яаманд хандах, дараа нь сав газрын захиргаанд очиж шийдлээ авна. Үүнийг нэг болгож яам дотроо хэлэлцэн баталдаг байх саналыг Ч.Сайханбилэг сайд орууллаа. Цаашид хэм­жээнээс хамаарч орон нутаг, эсвэл БОНХЯ зөвшөөрөл ол­гохоор болов.
Үүний дараа сав, баглаа боодлыг үйлдвэрлэлээс гарс­ны дараа ашиглах тусгай зөвшөөрөл нь байх ёстой эсэхийг хэлэлцсэн. Учир нь, энэ асуудал одоог хүртэл эрх зүйн тодорхой зохицуулалтгүй яваа аж. Хуванцарын түүхий эд химийн бодис хэлбэрээр орж ирдэг тул БОНХЯ-нд харьяалагдсаар ирж. Гэхдээ тусгай зөвшөөрөл нь агуулгын хувьд давхардалтай гэж үзлээ. Тодруулбал, олон улсад танигдсан нэр хүндтэй химийн компаниас түүхий эдээ зориулалт, тодорхойлолттой хамт хилээр оруулж ирэхэд тусгай зөвшөөрөл авч ба­тал­гаажуулдаг. Гэвч түү­хий эдээр бүтээгдэхүүн үйлд­вэр­лэсний дараа мөн л хэ­рэглэх зөвшөөрөл авдаг нь давхардал болоод буй юм. Тусгай зөвшөөрөл нь 12 мянган төгрөг байдаг бол, тэмдэгтийн хураамж нь хэмжээнээсээ хамаарч 1.5-3 сая төгрөгт хэлбэлзэнэ. Энэ асуудалд С.Дэмбэрэл гишүүн шүүмжлэлтэй хандаж “Та нар таван жил энэ асуудлаа хөөцөлдлөө. Монгол Улсын байгаль орчин, хүний эрүүл мэндэд ямар хохирол учруулчихаад өдий хүртэл ингэж зовж яваа юм бэ” гэж асуув. Үүнд, салбарын үйлдвэр эрхлэгчдийн хол­боо­ны дарга Б.Болдбаатар аюулгүй байдалд нөлөөлж, хүний эрүүл мэнд, экологид хөнөөл учруулаагүй болохыг батлан хэллээ. Гагцхүү хил, гааль дээр асуудал үүсч, эрүүгийн хэрэг үүсч байсан аж. Ийнхүү асуудал нь эрх зүйн хувьд зохицуулалтгүй, байх шаардлагагүй, цуцаллаа гээд хохиролгүй учир хүчингүй болгохоо шийдлээ.

Аюултай хаягдалд анхааръя

БОНХЯ-нд харьяалагдсан ээлжит асуудал нь байгаль орчны мэргэжлийн байгуул­лага­тай холбоотой. Тод­руул­бал, аюултай хог хаягд­лыг цуглуулах, савлах, түр байршуулах, тээвэрлэх, устгах, дахин боловсруулах, хадгалах, экспортлох эрхийн тусгай зөвшөөрөл. Аж ахуйн нэгж дээрх бүх эрхийг тусгасан ганцхан зөвшөөрлийн би­чиг авах боломжтой. Гэвч одоо­гоор хэсэгчилж олгоод буй гэнэ. Учир нь, манай улсад аюултай хог хаягдлыг устгах, боловсруулах дэд бүтэц хараахан бүрдээгүй. Тэгээд ч ердөө хоёр байгууллага үйл ажиллагааны зөвшөөрөл аваад буй гэнэ. Хэрэв энэ зөвшөөрөл байхгүй бол хөрш орнуудад аюултай хог хаягдал аваачиж устгуулах, боловсруулах эрх хаагддаг. Өөрөөр хэлбэл баталгаагүй болчихдог аж. Нэг тусгай зөвшөөрлийг төрөөс 40 мянган төгрөгөөр олгодог гэнэ. Аюултай хог хаягдал гэдэгт хортой химийн боди­сын сав, баглаа боодлын хаяг­дал, илүүдэл, эрүүл мэндийн байгууллагаас гардаг хог хаягдал, бусад хаягдал багтдаг. Одоогоор эмнэлгийн хаягдлыг “Элемент” гэдэг компани устгаж байгаа. Бусдыг нь дарж булах үйл ажиллагаа явуулж буй. Химийн хортой хаягдлыг сүүлийн 5-6 жил үндсэндээ хадгалж ирсэн гэнэ. Цаашид үүнийг боловсруулах, устгах үйлдвэр хэрэгтэй учраас ЭЗХЯ-нд ТЭЗҮ хийхээр төсөл эхлүүлсэн байна. Тиймээс дээрх тусгай зөвшөөрөл нь яаманд харьяалагдаж, үргэлжлэхээр болсон юм.
Тусгай зориулалтаар ан агнах, загас барих зөв­шөөр­лийн асуудлыг мөн хэ­лэлц­сэн. Уг асуудлыг Амьт­ны тухай хуулийн 7.5 дахь заалтаар зохицуулдаг бөгөөд дөрвөн чиглэлээр олгодог аж. Тухайлбал, эрдэм шин­жилгээ, судалгааны, эмчил­гээ­ний, олзвор буюу спор­тын зориулалттай. Мөн за­рим амьтныг халдварт өвч­нөөс урьдчилан сэргий­лэх зарчмаар устгахад зөв­шөө­рөл авдаг байна. Уг асуудалд УИХ-ын гишүүд эсрэг байр суурьтай байсан юм. Зөвшөөрөл байсан, үгүй нь ялгаагүй агнуур далд явагдсаар байгаа. Тиймээс ахуйн зориулалттай агнуурыг зөвшөөрч, борлуулж ашиг олсон тохиолдолд хуулийн хариуцлага хүлээлгэдэг байя гэх санал хэллээ. Учир нь, гурван загас барих зөв­шөө­рөлтэй хэрнээ гур­ван тонн загас агнадаг. Баригд­вал би зөвшөөрөлтэй гээд, баригдахгүй бол хууль бус үйлдлээ үргэлж­лүүл­сээр бай­­гаа. Тиймээс зохи­цуу­лал­тыг султгаж байгаа мэт боловч үр ашгийг дээшлүүлэх боломжтой гэв. Үүний хариуд яамны Хүрээлэн буй орчин, байгалийн нөөцийн газрын мэргэжилтэн Ё.Онон тайлбар өгсөн. Агнуурын тусгай зөвшөөрлийг гурван төрлөөр олгодог аж. Ахуйн, үйлдвэрлэлийн, тусгай агнуурынх гэж байдгаас эхний хоёрт нь зөвхөн хязгаарын тоог тогтоодог байна. Өөрөөр хэлбэл, аймаг, суманд амьтны төрлөөс хэчнээнийг агнаж болох тоог тодорхойлж, зөвшөөрлийг аймаг, сумын Засаг дарга шийддэг гэв. Харин гурав дахь төрөлд яам биечлэн оролцож, өөрсдөө зөвшөөрөл өгдөг. Аргаль, янгир, тэх, тул загас, шонхор шувуу агнах, барих, тавих зөвшөөрлөө яаманд хандаж авах гэнэ. Ингэхдээ орон нутгийн удирдлага, иргэдийн нөхөрлөлтэй зөвшилцөлд хүрч, гурван талын гэрээ байгуулсны дүнд яаманд хандах учиртай. Хэдийгээр шат дамжлагатай мэт харагдаж байгаа ч амьтдаа хамгаалахад иргэдийн орол­цоог нэмэгдүүлж буй сайн тал­тайг Ё.Онон онцоллоо. Нөгөө талаас агнуурын үнэ ч дэлхийн зах зээлд өс­чээ. Нэг янгирыг 30-50 мян­ган ам.доллараар үнэл­дэг байсан бол иргэд, орон нутгийн удирдлагын зөвшөө­рөл авдаг болсноос хойш 80 мянган ам.доллар хүрчээ. Анхны жилийн эерэг үр дүн ийм байгаа учраас энэ онд, цаашид илүү сайн болно гэдэгт итгэж буй гэнэ. Эцэст нь ажлын хэсгээс бүх зөвшөөрлийг орон нутагт шилжүүлэх нь зүйтэй гэж үзсэн юм.

Давхардсан асуудлууд

Хилээр амьтан, амьтны гаралтай түүхий эд гаргах, гадаадаас оруулахад мөн яамнаас тусгай зөвшөөрөл авдаг. Үүнийг олон улсын кон­вен­цоор зохицуулдаг бө­гөөд өөрийн гэсэн маягт, тэмдэгттэй, нэгдсэн тог­тол­цоотой гэнэ. Энэ зөв­шөөр­лийг цуцалбал олон улсын өмнө хүлээсэн үүр­гээ­сээ няцаж буй хэрэг. Нөгөө­тэйгүүр, конвенцоос баталсан жагсаалтад орсон л бол амьтан, амьтны түүхий эдийн зөвшөөрлийг бүх улсын хил дээр нэхдэг аж. Гэвч үүнийг мэргэжлийн шинжээчийн дүгнэлтэд үндэслэн хэрэг­жүү­лэх ёстой гэдэг утгаар мэргэжлийн холбоонд шил­жүүлэх боломжтойг БОНХЯ-ны төлөөлөгч мэдэгдсэн. Тиймээс төдийлэн хүндрэл гарахгүй гэж үзлээ.
Мэдээж энэ зөвшөөрөл байх ёстой хэдий ч БОНХЯ-нд шууд харьяалагддаг нь хэр зөв асуудал вэ. Мэргэжлийн шинжээчийн дүгнэлттэй байх гэдэг утгаар мэргэжлийн холбоодод лицензийг шил­жүүлж болох аж. Мөн энэ асуу­дал нь МХЕГ, гаалийн болон хорио цээрийн бай­гуул­лагад давхардсан бай­даг тул БОНХЯ хариуцах шаардлагагүй гэж үзэв. Үүний араас амьтан сэргээн нутагшуулах зөвшөөрөл төрд байх шаардлагагүй мөн л мэргэжлийн холбоодод байх нь зөв гэдэгт санал нэгдлээ. Төгсгөлд нь хувиргасан амьд организмын ашиглах зөвшөөрлийн асуудлыг хөндсөн. Биотехнологийн аргаар амьд организмд сайн шинжийг суулгаж, генетикийн модификаци хийсэн амьтан, ургамлыг хувиргасан орга­низм гэдэг. Ихэнх нь хүнсний бү­тээгдэхүүн байдаг тул асуудлыг БОНХЯ хариуцах нь илүүц гэж үзсэн юм. Уг асуудал, зөвшөөрөл нь үндэсний аюулгүй байдалтай холбогдсон чухал зүйл мөн боловч МХЕГ, хүнсний байгууллагын харьяалалд шилжүүлэхээр боллоо.
Ийнхүү БОНХЯ-ны олон асуудлыг хэлэлцэж дууссаны дараа Хууль зүйн яамнаас олгодог таван зөвшөөрлийн нэгийг хөндсөн. ХЗЯ өөрсдөө шинэчлэл хийж, Тамга тэмдэг үйлдвэрлэх тусгай зөвшөөрлийг хүчингүй болгох санал дэвшүүлсэн тул хэлэлцэлгүй орхисон. Түүний араас ЗТЯ-наас оруулж ирсэн агаарын хөлгийн улсын бүртгэлийн гэрчилгээ, нисэ­хийн хангамжийн бай­гууллагын гэрчилгээг хэлэлц­сэн. Агаарын хөлгийн улсын бүртгэл нь автомашины бүртгэл шиг чухал учраас үлдээсэн. Хангамжийн бай­гуул­лага нь олон улсад ит­гэл хүлээсэн, найдвартай байх үүднээс гэрчилгээг байлгах ёстой гэж төлөөлөгч мэ­дэгдсэн. Гэвч ЗТЯ-нд одоогоор 62 тусгай зөвшөөрөл, лиценз, гэрээ байгаа гэнэ. Тэдгээрийг нэгтгэх, цөөлөх, танах асуудлыг тусад нь авч хэлэлцэхээр ажлын хэсэг шийдвэрлэсэн юм. Харин Уул уурхайн яамнаас олгодог бүх төрлийн шатахуун, шингэрүүлсэн шатдаг хий импортлох ажлыг нээлттэй чөлөөтэй болгох ёстой гэж үзлээ. Эдгээр саналыг Засгийн газрын хуралдаанаар оруулан хэлэлцүүлж эцэслэн шийдвэрлэх юм.
Ажлын хэсгийн санал, шийдлийн дагуу лицензийг цэгцэлсний дараа нийтэд нь зохицуулсан хууль гарга­хаар бэлтгэж байгаа аж. Энэ хуулиар төрийн аль нэг байгууллага өөрсдөө мэ­дэж шинээр лиценз, зөвшөөр­лийн төрөл бий болгохыг хориглоно. Улмаар, зөвхөн хуульд өөрчлөлт оруулах замаар л нэн шаардлагатай зохицуулалт хийдэг болох гэнэ.
Төрийн байгууллагууд бизнесийн үйл ажиллагаанд хяналт тавихдаа хуулиас дав­сан шаардлага бий болгодог, энэ нь эргээд төрийн хяналтыг цаасан дээр л хэрэгждэг үр дүнгүй механизм болгож буйг халах ёстой. Энэ бол Шинэчлэлийн Засгийн газрын бизнесийн орчны шинэтгэлийн гол бодлого.