Ардчилсан нам энэ удаагийн сонгуульд ялалт байгуулах нь тодорхой болжээ. Монголын төрд 90 гаран жил ноёрхсон улс төрийн хүчин хаан ширээнээсээ буух гэж байна. Яагаад чингэж байгааг өнөөдөр бүгд ойлгон мэдэж байгаа. Мэдлэггүй хүн мэддэггүй. Мэддэггүй хүн чаддаггүй ажил хийж өөрийгөө төдийгүй бусдыг устгадаг гэдгийн үлгэрээр ху-ху улс орныг маань сүүлийн 20 жил баллаж ирлээ. Хамгийн гол нь тэдний ноёрхол дор хүн шиг амьдарч, улс шиг хөгжихөд хэцүү юм байна.

Аль 1910 онд Сайн ноён хан Намнансүрэн, Чин ван Ханддорж, Богд Жавзандамба хутагт нар олноо өргөгдсөн Монгол Улсаа байгуулан дэлхий дахинаа тунхаглаж байх үед “Хүн шиг амьдарч, улс шиг хөгжих” тухай энэ уриа дуудлага монголчуудыг олон зууны нойрноос нь анх сэрээсэн билээ. Хүмүүн төрөлхтний дундаас хүнд ихээр хоцрогдсон хөөрхий монголчууд биднийг дундад эртний хоцрогдлын харанхуйгаас хөгжил цэцэглэлтийн гэрэл гэгээнд гарах анхны оролдлого тэр байсан юм.

Коммунист гүжир гүтгэлэгт элдвээр гутаагдан доромжлогдсон тэр л хүмүүс Монголд анх жинхэнэ Үндсэн хуулийг боловсруулж, бага сургуулиудыг байгуулж, боловсон эмнэлгийг эхлүүлэн цахилгаан станцыг ажиллуулж, телефоны шугам татаж, телеграфын шонг босгож, төмөр замын концесс байгуулж байсан билээ. Харин МАХН хожим энэ бүхнийг ичгүүр сонжуургүйгээр өөрийн нэр дээр дансалсан билээ. “Орос ахын минь бэлэглэсэн илиичийн дэнлүү” хэмээн долигонон нэрлэдэг байсан цахилгаан чийдэнг нь хожим “тэмбүүтэй сохор төвд” хэмээгдэн тэдэнд доромжлогдсон хутагт Жавзандамба Олноо өргөгдсөн Монгол Улсынхаа нийслэл хотод аль хэдийнэ асаачихсан байв.

Монгол хүн монгол эх нутагтаа эзэн нь болж, хүн шиг амьдарч, улсаа улс шиг хөгжүүлэх хүсэл эрмэлзлэл бол зөвхөн өнөөдөр Ардчилсан намынхан гаргаж байгаа уриа дуудлага биш ээ. Энэ бол монголчууд та бидний өнийн хүсэл. Гэвч сайн юманд садаа мундах биш. Энэ хүсэл мөрөөдлөө хэн нэгний бурангуй хуял тачаалаас ангид авч явах боломж монголчууд та бидэнд ХХ зуунд л лав олдсонгүй. Эхлээд хятадууд, дараа нь оросууд энэ хоцрогдсон жижиг үндэстэнг “ахын хайр халамж”, хараа хяналтдаа авав. “Ах” нарын энэ “хайр халамж” бидэнд маш үнэтэй туссан юм. Бид Монголынхоо сор болсон хүмүүсийн алтан амиар өнөөдрийн энэ тусгаар тогтнол бие даасан байдлаа хадгалан авч үлдсэн билээ. Тийм учир өнөөдрийн та бид энэ улс орондоо хүн шиг амьдарч улсаа улс шиг хөгжүүлэх үүрэгтэй.

Зуун жилийн өмнө богд Жавзандамба нар туурга тусгаар улсаа зарлаж байх үед Бээжинд хятадууд биднийг доромжлон инээлдэж байсан юм. Тэднээс Богдын нэр дээр ирүүлсэн нэгэн бичигт “Танай монголчууд тусдаа улс байж чадахгүй, учир нь танай монголчуудын идэх нь хоёр, харин хийх нь нэг” гэж бичсэн байсан гэдэг. Тэд биднийг өөрсдөө өөрсдийгөө тэжээж үл дийлэх өөдгүй дорой амьтад хэмээн доромжилж байсан нь тэр юм. Энэ доромжлолд үнэний хувь бий. Гэвч өнө эртнээс манай өвөг дээдэс “идэгдсэн бут ногоорно, харин идсэн эрүү хувхайрна” хэмээн сургасаар ирсэн билээ.

Монголчууд бидэнд хүн шиг амьдарч улс шиг хөгжих бүрэн боломж бий. Улсын үндэс нь эдийн засагтаа байдаг. Харин эдийн засгийн үндэс нь ард олных нь хөдөлмөрлөх бүтээх чадварт байдаг. Хэрвээ ард түмнээ тонож дээрэмддэг, улс орон газар шороогоо худалддаг ху-ху нарыг ширээнээс нь зайлуулж чадах юм бол хийж бүтээх гэсэн үйлдэл бүрт саад тотгор учруулж байдаг авлига хээл хахуульд идэгдсэн ялзарч доройтсон захиргааг орвонгоор нь өөрчлөн, бизнесийг дэмждэг, үгүй бол ядахдаа саад болдоггүй захиргаагаар сольж гэмээнэ манай ард түмэнд хийж бүтээх хүсэл эрмэлзлэл, чадвар бүрэн байна.

Ард түмэн чадна гэдгийг нотлох хэрэгцээ байхгүй. Сибирийн тайга, Эрхүү, Чита, Улаан-Үдээс ирсэн оросууд манай Улаанбаатарыг хараад гайхан дуу алдацгааж байна. Манай Улаанбаатар тэдний хувьд хөгжил цэцэглэлтийн жишээ болж байна. Энэ бүхэн бол монгол хүний бүтээх хөдөлмөрлөх зохион байгуулах чадварын илрэл юм. Хэрвээ өнгөрсөн 20 жилийн турш хөгжил дэвшилд чөдөр болж байсан, ууж идэх хулгай хийхээс өөр юм боддоггүй ху-ху нар Засгийн эрхэнд байгаагүйсэн бол монголчууд үүнээс ч ихийг хийж бүтээх байсан гэдэгт би огтхон ч эргэлздэггүй.

Нэгдлийг тараая, малыг малчдад өгье гэхэд ху-хугийнхан юу гэдэг байлаа. Хожим нэгдлийн өмч хөрөнгийн эзэн нь хэн боллоо? Газар хувьчлалыг хамгийн их эсэргүүцэж ху-хугийнхан л Монголын газар, газар доорхи баялгийн гол наймаачид нь болсон биз дээ? За яахав. Хэзээ нэгэн цагт идсэн эрүүнүүд хувхайрч идүүлсэн бут ногоорно. Ногоорохдоо л нэг ногоорно. Учир нь, Монгол Улсын хамгийн гол баялаг болох монгол хүнийг тэд бүгдийг нь идээд уугаад хулгайлаад зараад дуусгачихаж чадахгүй. Монгол орныг газрын доорхи баялаг нь биш харин газар доорхи баялагтаа эзэн нь болсон монгол хүн л авч явах болно. Энэ бол Ардчилсан намынхан бидний хамгийн гол итгэл үнэмшил.

Залуу үе маань өдрөөс өдөрт өсч бэхжиж байна. Тэд амьдралын жинхэнэ утга учрыг мэддэг, дэлхий ертөнц хааш явж, хүн төрөлхтөн яаж амьдарч байгааг хэнээс ч илүү ойлгодог болж аз жаргалыг өөрийн гараар бүтээх хүсэл эрмэлзлэлээр өсч торницгоож байна. Тэдэнд ганцхан мэргэжил боловсрол эзэмших, мэргэжлийн ур чадвар олж авах, бүтээх хөдөлмөрлөх, бизнэс эрхлэх боломжийг нь л бий болгоод өгвөл боллоо. Тэдэнд эд баялаг бүтээн аз жаргалтай амьдрах хязгааргүй их хүсэл эрмэлзлэл байгаа. Зөвхөн энэ л Монгол орныг ирээдүй рүү авч явах хөдөлгүүр нь юм. Зөвхөн ийм үнэт зүйлд тулгуурласан нийгмийн оюун санаа л ирээдүйг маань баталгаатай болгоно.

Харин ху-ху залуу үеийн оюун санааг бузарлаж байна. Эрх мэдэл албан тушаалд очих, тэндээсээ хялбар аргаар баяжих явдал бол хамгийн ухаалаг сайхан бизнес, манай намд элсвэл тэр бизнест амархан хүрэх болно гэж тэд ятгаж байна. Энэ бол муу ёрын буруу зам. Төр нь ард түмнээ хайрлаад л, тэднийхээ төлөө өдөр шөнөгүй ажиллаад л ард түмэн нь төрийнхөө хайр халамжинд хөл хөсөр гар газар жаргаад л байдаг тийм газар дээрх диваажин зөвхөн коммунист үлгэрт л гардаг. Тийм коммунист үлгэрт хэт итгэвэл юу болдгийг хойд Солонгос бэлхнээ харуулж байна шүү дээ.

Оросууд Монгол орныг өөрийн мөнхийн дагуул хараат орон гэж үздэг байхдаа, байхдаа ч юу байхав одоо ч тэгж үздгээ нуудаггүй, Монголын эдийн засгийг бүтцийн хувьд үүрд Оросоос өөрөөс нь хараат байхаар төлөвлөж хөтлөн удирддаг байв. Мах боловсруулах үйлдвэр баривал мах лаазлах лаазыг нь зөвхөн Оросоос авна. Хажууд нь өөр орны оролцоотойгоор лаазны үйлдвэр байгуулъя гэсэн санал гаргавал санаачлагч нь ажил амьдралгүй болно. Гаднаас хүчээр тулган хүлээлгэсэн ийм бурангүй бодлогын үр дагаврыг бид өнөөдөр ч амссан хэвээрээ байна. Эрчим хүч, зам тээврийн дэд бүтэц зэрэг стратегийн салбарууд өнөөдөр Оросоос хараат хэвээрээ л байна. Америкийн хөрөнгөөр өөрсдөө төмөр зам тавих тухай Монголын санаачилгыг Оросын төмөр замын дарга нь л будаа болгочихож байгаа юм. Будаа болгоод зогсохгүй “үнэгүй бяслаг зөвхөн хулганы хавханд л байдаг юм” гэж доромжилчихоод яваад өгч байна. 1910 оны Бээжингээс ирсэн захиа, 2010 оны оросын төмөр замын даргын үг яг адил сонсогдож байгаа биз? Тиймээ бид ийм л нөхцөлд амьдрах оршин тогнох хөгжих ёстой болж байгаа юм. Энэ бол бидний хаашаа ч үл зайлах хувь тавилан. Бидэнд ганцхан зоригоо чангалан эрс шийдмэгээр урагшлах л үлдэж байна.

Газрын дундад тэнгисийн зүүн эрэгт нэгэн нарийнхан зурвас газарт еврейчүүд гэж нэг үндэстэн дайсагнасан арабын ертөнц дунд амьдарсаар оршин тогтносоор тавь гаран жил болж байна. Израилийн ард түмэн төр улсын энэ баатарлаг жишээ бол монголчууд та бидний даган дуурайвал зохих үлгэр дуурайлал гэж би боддог. Хүн шиг амьдрах улс шиг оршин тогнохын жишээ бол Израиль. Энэ үгээрээ би Арабын ард түмнүүдийг доош хийх гомдоох гээгүй юм.

Аль тэртээ зуун жилийн өмнө богд Жавзандамбаар удирдуулсан монголчууд улс гэрээ төвхнүүлэх гэж оролдож байх үед Жамсрангийн Цэвээн гэж нэг Монгол Улс орныхоо ирээдүйн тухай “үлгэрлэвээс манай Монгол Улс Швейцарь лугаа л хөгжвөл зохилтой” хэмээж байлаа. Франц, Итали, Герман гэсэн түрэмгий гүрнүүдийн дунд орших энэ жижигхэн улс монголчууд бидний хувьд жинхэнэ дуурайвал зохих жишээ мөнөөсөө мөн. Их сургуулийн байтугай гимназийн боловсролтой хүн ч огт байгаагүй тэр бүдүүлэг харанхуй үед Санкт Питербүргийн их сургуульд суралцсан цорын ганц монгол хүнийхээ хувьд Цэвээн Жамсранов бусад монголчууддаа тэгж хэлж байсан нь тэмдэглэгдэн үлджээ. Энэ үгнийхээ төлөө Цэвээн хожим нь Оросуудын өмнө буруутсан билээ.

1990 оны ардчилсан хувьсгалыг би 1910 оны үйл явдлын шууд үргэлжлэл гэж боддог. Тэр үед Монголынхоо тусгаар тогтнол, өнөөдрийн та бидний хүн шиг амьдарч улс шиг хөгжихийн эхлэлийг тавьж, амь насаараа дэнчин тавин тэмцэж явсан өвөг дээдсийнхээ үйл хэргийг Ардчилсан намынхан өнөөдөр үргэлжлүүлж байна гэдэгт би чин зүрхнээсээ итгэдэг. Тэднийхээ өнийн хүслийг бодит зүйл болгох гэж зорьж яваагаараа бахархдаг.

Улсаа улс шиг хөгжүүлэхийн тулд хийх юм маш их байна. Энэ тухай бид ард түмэнтэйгээ удаан ярилцсан. Аж үйлдвэрийн хувьсгал, “Монгол хүн 2020” зэрэг хөтөлбөрийг боловсруулах явцдаа хүн шиг амьдрах, улс шиг хөгжих тухай бид тал бүрээс нь нухацтай авч үзсэн. Залуусдаа мэргэжил мэдлэг олгохоос эхлээд эдийн засгийн дэд бүтцээ зөв босгож улс орноо аж үйлдвэржсэн өндөр хөгжилтэй орон болгохыг бид хүсч байна. Манай ард түмэн ч үүнийг л хүсч байгаа.

Улс орныг хөгжүүлдэггүй харин улс орон хөгждөг. Энэ бол бидний үзэл баримтлал. Өөрөөр хэлбэл, улс орны хөгжилд удирдлага маш чухал үүрэгтэй боловч эцсийн эцэст ард түмэн л гол ачааг үүрдэг. Харин удирдлагын үүрэг бол улс орноо буруу замаар будаа тээлгэхгүй байх явдал. “Буруу замаар будаа тээвэл буцахдаа шороо тээнэ” гэсэн ард түмний минь мэргэн үг бий. Оросуудын бидэнд тулган хүлээлгэж Монголын коммунистуудын дуулгавартайгаар хэрэгжүүлж байсан социализм бол яг ийм будааг шороо болгосон буруу зам байлаа. Бид энэ замыг өөрчилж чадсан. Одоо бидний сонгож авсан замыг хэн ч бидэнд хүчээр тулган хүлээлгээгүй. Энэ замыг монголчууд бид өрсдөө сонгосон. Энэ замаар замнасан улс орнууд хөгжиж цэцэглэж байна. Тийм болохоор бид зөв зам дээр байгаа гэдэгт эргэлзэх хэрэг алга. Манай Зориг нэгэн удаа “Би монгол хүний саруул ухаанд итгэдэг” гэж хэлсэн. Тийм ээ бид Зоригийнхоо нэгэн адил монгол хүний саруул ухаанд итгэдэг. Бид монгол хүний бүтээх чадвар, овсгоо самбаа, тэвчээртэй шаргуу занд итгэдэг. Энэ л Монгол орныг хөгжүүлнэ.