Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан Д.Бямбасүрэнтэй ярилцлаа.

-2012 оны сонгуулийн сурталчилгаа шувтарч  санал хураах өдөр ойртож байна. Сурталчилгааны хугацаанд хамтарч засгийн эрх барьсан улс төрийн хүчнүүдтэй хариуцлага тооцох тухай ярьсангүй. Таны хувьд энэ өдрүүдийг хэрхэн ажиглаж байна вэ?
-Энэ удаагийнх маш хариуцлагатай сонгууль болох ёстой. Миний бодлоор 1990 оны ардчилсан хувьсгалтай дүхүйц ач холбогдолтой сонгууль байх болно. Сонгуулийн дараа улс орны хувь заяаг шийдэх  олон асуудал бий. Тэгэхээр сонгуульд өрсөлдөж байгаа улс төрийн намууд өнгөрсөн дөрвөн жилд хийсэн ажил, амжилт, олсон ололт, алдсан алдаандаа ямар дүгнэлт хийж байна. Шинээр улс төрд орж ирж буй улс төрийн хүчнүүд юу ярьж байна гэдэг асуудлыг шийднэ. Ийм эгзэгтэй үед улс төрийн намууд хэнийг нэр дэвшүүлэв, сонгуулийнхаа сурталчилгааг яаж ард түмэнд хүргэж байна гэдэг  чухал. Хуучнаар МАХН одоогийн МАН, АН хоёрыг улс төрийн гол хүчин гэж иргэд ярьж байна. Өнгөрсөн дөрвөн жил энэ хоёр улс төрийн хүчин нийлж төр засаг барьсан болохоор сонгогчдоосоо авах үнэлгээ нэг баймаар. Миний бодлоор өнгөрсөн дөрвөн жилд Монгол Улсын нийгэм эдийн засагт ахиц гарсан зүйл бий. Гэхдээ энэ хоёр намын гавьяа  ч  биш нийт ард түмний  хичээл зүтгэл нөлөөлсөн. Орос ардын  “Торх  баланд халбага давирхай хийхэд идэж болохгүй” гэдэг үгийг  төр засаг санаж ажиллах ёстой. Энэ шалгуураар харвал өнгөрсөн дөрвөн жилд нийгмийн амьдралд тэвчиж боломгүй хүнд цохилтууд учирсан. Хуучнаар МАХН-ыг төр барьж байхад 2008 оны долдугаар сарын 1-нд болсон үймээн, гудамжинд иргэнээ буудаж хөнөөсөн явдал Монголын нийгмийн ардчилсан замналыг цусаар будсан үйл явдал болсон. Өнөөдөр ч энэ асуудалд оновчтой хариулт өгч чадаагүй байна. Энэ хамгийн эхэнд яригдах асуудал.
Харин ч энэ үйл явдлын гэм бурууг хазаарлах, олон түмний хандлагыг  мохоохын тулд улс төрийн хүчин нэгдэж Засгийн газраа байгуулсан нь нийгэмд уршигтай  болсон. Энэ нэгдлийн зорилгыг АН-ын дарга Н.Алтанхуяг Засгийн газраас гарахдаа нэгдүгээр хүчин зүйл болгож үүнийг хэлсэн. Хоёрдугаарт, МАН үл гүйцэлдэх хуурамч амлалт өгсөн. Энэ нь нийгэмд хүлээлт бий болгосон. Үүнийгээ биелүүлэхийн тулд бэлэн мөнгө тарааж инфляц үүсгэлээ. Өөрсдөө бэл бэнчин, бэлэн мөнгөгүй байж гаднаас их хэмжээний өр зээл тавьж хойч үеийнхээ амьдралыг, үр хүүхдийнхээ идэж хэрэглэх баялгийг  барьцаалж улс орноо өрөнд орууллаа. Өндөр өртөг бүхий  халамж тараана гэдэг түүхэн ховор үзэгдэл. Энэ нь Монголын нийгэмд бэлэнчлэх сэтгэлгээг бий болголоо. Нөгөө талаасаа улс орныхоо эдийн засгийг сулруулаад иргэдийн амьдралд хүндрэл учирсан. Гуравдугаарт, Оюу толгой, Таван толгойн гэсэн том асуудлыг шийдсэн гэж ярьж байна. Оюу толгойн гэрээ хангалтгүй болсон. 30 жилийн дараа Монгол Улс  600 сая  давсан ам.долларын өртэй хоцрох нь гэсэн дүгнэлтийг УИХ-ын Тамгын газрынхан тооцоолж гаргасан байна. Оюу толгойн гэрээг байгуулснаар Монголын эдийн засгийн нэгдмэл орон зайг задлаад нэг хэсэг нь Монголын хууль дүрмээр явдаг, нөгөө хэсэг нь гадны хөрөнгө оруулагч бөгөөд Хятад улсын хууль дүрмээр явдаг, гурав дахь хэсэг нь алт зэсний эрэлчин Фрийдландын хуулиар явдаг хоорондоо зөрчилтэй үхэрийн бөөр шиг эдийн засагтай болох  замыг тавьчихлаа. Энэ нь Монгол Улсын аюулгүй байдал, тусгаар тогтнолд хүнд цохилт болно.

-Сонгуулийн суртал­чил­гаа  явагдсан энэ өдрүүдэд өн­гөрсөн хугацаанд гарга­сан  иймэрхүү алдаагаа ярьсангүй. Ха­рин ч эерэг талаас нь тайлбарлаж байгаа харагд­сан?
-УИХ-ын сонгуулийн сур­тал­чилгааны явцад улс төрийн хоёр хүчин энэ тухайгаа ярихгүй байна. Ялангуяа МАН 2030-аад оны тухай яриад явж байна. Гэтэл монголчууд 2016 он хүртэл ажиллах төр засгийг байгуулах сонголт хийж байгаа. АН  2020 он руу гол анхаарлаа чиглүүлжээ. Гэхдээ арай амьдралд ойр дөхүү мөрийн хөтөлбөр боловсруулсан байна. Ийм байдлаар улс төрийн намуудын сурталчилгаа явуулахдаа МАН төрийн байгууллагыг ашиглах байдал харагдаж байна билээ. Нийслэлд гэхэд хорооны Засаг дарга нар, эмзэг бүлгийн иргэд түлхүү ажиллаж байна. Иргэдийн хувьд сар бүр авах халамж, 21 мянган төгрөгөө авахын тулд сурталчилгаанд ажиллаж байгаа байдал ажиглагдсан. Мөн 1.5 сая төгрөг өгнө гэж амласнаа өгч чадахгүй байсаар сонгуулийн өмнөх өдрүүдэд хувааж олгож байгаа нь сонгуулийн хуулийн  бэлэн мөнгө тараахгүй гэсэн заалтыг зөрчиж байна. Ингэхдээ дөрвөн жилийн өмнө амласнаа биелүүлж байна гэж зарлаад бэлэн мөнгө өгч байх жишээтэй. Ийм л замбараагүй сонгууль болж байна. Сонгууль үр дүн, язгуур эрх ашгийг хангасан, ирээдүйг харсан гарна гэдэгт эргэлзэж байна.

-Өнгөрсөн дөрвөн жил ард иргэдээ тохуурхсан, ядууралд хүргэсэн, эдийн засгаа сөхрүүлсэн алдаа ихийг хийлээ гэж байна. Тэгэхээр энэ алдаагаа  олж хараад засчих мөрийн хөтөлбөр энэ хоёр намд байна уу?
-Дан ганц хөтөлбөр биш, сонгуульд нэр дэвшүүлсэн бүрэл­дэхүүн, сонгуулийн сур­тал­­чил­гаанаас харахад их л зов­лонтой сэтгэгдэл төрсөн. АН-ын хувьд мөрийн хөтөлбөр нь дажгүй. Олонхи болоод засгийн эрх бариад явбал нааштай үр дүн гарна. Гэтэл сонгуульд нэр дэвших хүмүүстээ мөнгөний босго тавьж нэр дэвшүүлсэн хүмүүс дотор нэлээд чих халууцуулсан зүйл сонсгоод байгаа хүмүүс байна. Гэтэл МАН-ын хувьд мөрийн хөтөлбөр нь холыг харж 20 жилийн дараахь зүйлийг амласан. Одоогийн нэр дэвшигч, төрд ажиллаж байгаа хүмүүс  энэ хөтөлбөр биелсэн эсэхийг ярих, хариуцлага тооцох болоход бүгд тэтгэвэртээ гарчихсан байна. Тэгэхээр тийм ч оновчтой болоогүй. Нөгөө талаас МАН-ын нэр дэвшигч нарын зарим нь нэр дэвшигчийн үнэмлэхээ авангуутаа довжоон дээрээсээ баригдаад хоригдож шалгагдаж байна. Одоо цагт мэдээллийг нээлттэй авч болж байна. Эндээс  харахад олон түмний дунд яригдаж нэр нь дурдагдаж байгаа хүмүүсийг шалгалгүй, нягтлалгүй нэр дэвшүүлж байгаа нь харамсалтай. Өнгөрсөн хугацаанд прокуророос, АТГ-аас нэрийг нь дурдан, УИХ-ын гишүүнээс нь татах тухай сөхөгдөж байсан хүн дахиад л нэр дэвшээд явж байна шүү дээ.

-Улс төрийн намууд, сүүлийн 20 гаруй жилийн хугацаанд төр барилцсан МАН, АН хувийн ашиг сонирхолтой, авлига, гэмт хэрэгт сэжиглэгдэж байгаа хүмүүсийг өвөртөө оруулж хаацайлдаг үүр уурхай болсон гэсэн шүүмжлэл бий. Үүнийг та хүлээн зөвшөөрч байна уу?
-Би бүрэн санал нийлдэг. Ерөнхийлөгч үүнийг хэлсэн байгаа. Монголын улс төрийн тогтолцоо өнөөдөр их сонин болсон. Нам гэдэг бүтцийг тэрбумтнууд, хөрөнгө мөнгөтэй хүмүүс худалдаж аваад үүгээрээ дамжуулж төрийн толгойд гарах гэж байгаа нь хэнд ч нууц биш. Өнгөрсөн нэгдүгээр сард АН хамтарсан Засгийн газраас гарсны дараа МАН-ын томилгооноос харахад энэ хэнд ч тодорхой байна. Шуудхан хэлэхэд өмчөө хувьчиллаа, дараа нь газраа  өмчлүүллээ. Одоо төрөө хувьчлах чиглэлээр уралдаан өрнөж байна. Төр өөрөө арилжааны хэрэглэл болж хувирчээ.

-Өнгөрсөн дөрвөн жи­лийн хугацаанд иргэний нийг­мийн байгууллага, улс­ тө­­рийн гуравдагч хүчнүүд нэлээд ажилтай байлаа. Сонгуульд ч дангаараа болон эвсэл болж өрсөлдөж байна. Улс төрийн хүрээнд гуравдагч хүчний орон зай харагдаж байна уу?
-Гуравдагч хүчин, хүчтэй сө­рөг хүчний тухай асуудал байх ёстой. Одоо  хүртэл мон­гол­чуудын оюун ухаанд коммунист дэглэмийн үед төр барьж байсан коммунист үзлээсээ салаагүй шинэ хөрөнгөтнүүд яригдаж байна. Тэр нь МАН байна. Хажууд нь АН байна.  Энэ хоёр улс төрийн хүчин байж бид зөв явна гэсэн ойлголт байсаар. Гэтэл нөгөө социализмын үед ноёлж байсан нам архаг туршлагатай, нийгэмд үндсээ гүн шингээсэн  учраас өнгөрсөн 20 жилийн 16 -д нь  засгийн эрх барьж ирснээр амьдрал ядуу, дотоод  зөрчилтэй болгоод байгаа юм. АН дөрвөн жил засгийн эрх барьсан. Туршлага дутсан тал бий. Өнгөрсөн дөрвөн жил АН сөрөг хүчнийхээ орон зайг сул хаячихаад МАН-тай нэгдэж хамтарсан Засгийн газар бай­гуулж байхад гуравдагч хүчнүүд идэвхтэй ажиллаж энэ орон зайг нөхөх боломж байсан. Гэтэл хангалттай ажиллаж чадаа­гүй. Нөгөө талаас гуравдагч хүч­нүүд гарч ирэхэд хөрөнгө мөн­гөөр далайлгаж байгаа хоёр том  улс төрийн хүчинтэй өрсөлдөнө гэхэд тэнцвэргүй байгаа нь нөлөөлсөн байх. Нө­гөө талаас ардчилсан ний­гэмд ардчиллынхаа зар­чим дээр тулгуурладаг шудар­га өрсөлдөөнийг бий болгодог улс төрийн хүчнүүд улс төрийн тавцанд гарч ирэх ёстой. Өөрөөр хэлбэл, жинхэнэ ардчилсан нийгэмд хуучин коммунист намын орон зай байхгүй байх ёстой. Гэтэл монголчууд заавал байх ёстой юм шиг сэтгэхүйгээрээ байлгаад байгаа юм. Энэ сонгуулиас эхлээд жинхэнэ ардчилсан үзэлтэй гуравдагч хүчин гарч ирэх зам мөр нээгдэж байгаа. Гэхдээ одоогийн сонгуулийн явц, сурталчилгааны өнгийг  харахад улс төрийн гуравдагч хүчний орон зайд хоёр нам харагдаж байна. Ардчилсан хувьсгалын удирдагч С.Зориг агсны үзэл санааг өөртөө тээж яваа ардчилсан консерватив үзэл  баримтлалтай, ногоон хөгжил, ногооны үзлийг тэргүүлэх бодлогодоо оруулсан ИЗНН байна. Энэ нам парламентад суудалтай болсоор удлаа. Энэ намын хувьд нэр цэвэр, авлига, гэмт хэрэгт холбогдож байгаагүй улс төрийн  цэвэр хүчин. Улс төрийн дүр зургаар харахад хүчтэй гуравдагч хүчин болох нь харагдаж байгаа. Нөгөө хүчнийх нь хувьд одоогийн МАН-аас салсан МАХН-МҮАН шударга ёс эвсэл байна. Хуучин  коммунист, АН-аас салсан хэсэг бүлэг хүмүүсээс бүрдсэн үзэл баримтлалын хувьд  үндэсний ардчилсан үзэлтэй ойролцоо байх магадлалтай харагдаж байна. Гэхдээ эвсэл болоод сар гаруй болж байгаа болохоор урьдчилан дүгнэлт хийхэд хэцүү. Улс төрд гуравдагч хүчин гарч ирэхэд эрх барьж сурсан МАН, АН хоёр нийлж байгаад гөвдөг. Тэр гөвөлтийг дааж гарах тэнхээтэй  улс төрийн хүчин байж цаашид байр сууриа бэхжүүлнэ.

-Улс төрд гуравдагч хүчин байж ноёрхлоо тогтоогоод байгаа хоёр намын эсрэг сөрөг хүчин болж байгаа ИЗНН сонгуульд “Амьдрал” хөтөлбөртэй  өрсөлдөж бай­гаа. Энэ хөтөлбөрийг та ун­шиж танилцсан уу. Ямар үнэлгээ өгөх вэ?
-Улс төрийн намуудын  хөтөлбөрийг бүгдийг нь уншиж, танилцсан. Ногооны үзэл 1977 онд Норвегийн Ерөнхий сайд тухай үеийн Японы гадаад хэргийн сайд, ЗХУ-ын нэртэй эрдэмтэд, олон улсын эрдэмтэн, судлаачдын бүлгээс эхэлсэн. Хүн төрөлхтөн эх дэлхийтэйгээ хамт хөгжих шинэ соёл иргэншилд орохоос өөр аргагүй болсон гэдэг дүгнэлт хийгээд даацтай хөгжлийн үзэл баримтлалыг гаргаж 1992 онд баталсан юм. Үүнээс хойш ногооны үзэл дэлхий дахинд маш хурдтай түгэж аливаа улс орон байгаль орчин, эх дэлхийтэйгээ цуг хөгжих ёстой гэсэн замаар явж байна. Монгол Улсад 1997 онд Ногоон нам байгуулагдсан ч далайцтай ажиллаж чадаагүй. Харин одоо ИЗНН шинэчлэн байгуулагдсанаас хойш үзэл баримтлал, нийгмийн амьдралыг төсөөлж байгаа төсөөллөөр даацтай хөгжлийн үзэл баримтлал, 21 дүгээр зууны хөтөлбөрт их ойртсон  нэлээд сайн хөтөлбөр  болсон байна. Тэгэхээр байгаль орчноо гэсэн үзэлтэй улс төрийн хүчний орон зай Монгол Улсад нээлттэй байгаа. ИЗНН энэ замаар Монголын улс төрийн тэргүүлэх хүчин болж байр сууриа бэхжүүлэх  боломж байна. 

-Таны хүү Хүдэрян ИЗНН-аас Хэнтий аймагт нэр дэвшин өрсөлдөж байгаа. Тэгэхээр та хүүгээ ИЗНН-д элсч дэлхийн тэргүүлэх  үзэл баримтлалыг хэрэгжүүлэх болсонд  хүлээн зөвшөөрөхөд амар байсан  байх нь ээ?
- Би 1992 онд даацтай хөгжлийн энэ хөтөлбөрт гарын үзэг зурсан. АН-ынханд ч  дэлхийн даацтай хөгжил болоод байгаа ногооны үзлийг  тусгах хэрэгтэй гэж хэлдэг. АН-ын гишүүн байгаад ИЗНН-аас нэр дэвшсэн хүнийг дэмжих хоёр шалтгаан байна. АН-ын нөгөө талд МАН нөгөө талд ганцхан АН байх ёстой гэж төсөөлж болохгүй. Монголд  ардчилсан үзэлтэй өөр улс төрийн хүчин байж нэгийгээ ирлэж явах ёстой. Энэ үйлсэд миний хүү зүтгэнэ гэж байгаа нь  буруу биш юм. Хэнтий аймгийнхан сүүлийн гурван удаагийн сонгуульд МАН-д  шахагдсан. Одоо ч тэр замаараа явж байна. Хэнтий аймагт нэр дэвшсэн гишүүдийн байр суурь үзэл бодлыг нь харахаар Ардчиллын төлөө нэг ч өгүүлэл бичээгүй, нэг ч  ярилцлага өгөөгүй хүмүүс явж байна. Ийм үед миний хүү ардчиллын байр суурийг хамгаалж нэр дэвшиж байгааг нь дэмжиж байна.

-Энэ сонгуулийн өнгийг та хэрхэн урьдчилан таамаглаж байна?
-Сонгуулийн өнгийг харахад нүгэлээ хамт үүрэлцлээ гэсэн ч АН илүү санал авах байх. Гэхдээ засгийн эрхээ дангаар байгуулах хэмжээнд олонхи болж чадахгүй байх. Хуучин МАХН одоогийн МАН-ын байр суурь нэлээд суларч хариуцлага хүлээх ёстой. Ард түмнээ мэхэлж, инфляцад сөхрүүлж, ирээдүйгээ зээлийн барьцаанд тавьсан, газар нутгаа худалдсан гэх олон асуудлаар хариуцлага хүлээх болов уу. ИЗНН, МАХН-МҮАН эвсэл бүлэг байгуулах хэмжээнд орж ирэх байх. Гол өрсөлдөөн энэ дөрвөн хүчний дунд өрнөх болов уу.