УИХ-ын гишүүн Г.Уянга Түрээслэгчийн эрх ашгийг хамгаалах тухай хуулийн төсөл санаачилжээ. Энэ талаар түүнтэй ярилцлаа.

-Түрээслэгчдийг зохи­цуу­лах нэгдсэн хууль ма­найд байгаагүй. Таны са­наа­чилсан хуульд ямар зүйл заалтууд орж байна вэ?
-Түрээстэй холбоотой асуудал бүрийг судлах нь миний боловсруулж буй хуулийн төсөлд хэрэгтэй байсан учраас “Нарантуул” худалдааны тө­вийн түрээслэгчидтэй очиж уулзсан. Тэд эзэдтэйгээ хийсэн гэрээндээ түрээслэгчийн эрх ашигтай холбоотой ямар нэгэн зүйл заалт тусгаагүй. Мөн ихэнхи түрээслэгч даатгалгүй юм билээ. “Нарантуул” худал­дааны төвд үүссэн асуу­далд оролцох боломж байхгүй ч хууль санаачлагчийн хувьд асуудалтай танилцах зорилгоор газар дээр нь очсон юм. “Хүчит шонхор” захынхан түрээстэй холбоотой асуудлыг цэгцэлж өгөхийг хүссэн учраас энэ чиглэлийн хуулийн төслийг боловсруулахаар болсон. Түрээслүүлэгч 20 жилийн турш давуу байдалтай явж иржээ. Өмнө нь, түрээслүүлэгчийнхээ аманд орж, хэлснийх нь дагуу л хөдөлдөг байсан. Энэ бүхнийг 20 жилийн дараа эр­гээд харахад социалист ний­гэмд байсан мөлжлөг, хамж­лага бий болчихож. Тэр бүү хэл Монголын эдийн засаг тэр чигтээ түрээсийнх болж ху­вир­чээ. Өрх бүрт дор хаяж нэг түрээслэгч байна гээд хэлчихэд хилсдэхгүй. Тү­рээслэгч, түрээслүүлэгч хоё­рын хооронд ямар нэг эрх тэгш харилцаа байдаггүй. Хэн нэгний тулгалтаар гэрээг хийдэг, өөрийнхөө эрх ашгийг оруулъя гээд хэлэхээр та “Энэ гэрээг хүлээж авахгүй бол боль. Дараагийн хүн нь бэ­лэн байгаа” гэдэг ганц­хан хариулттай. Үнээ нэмэхдээ ч ямар нэгэн тайл­­бар хэлдэггүй. Үндэс­лэ­лийг нь асуухаар “Заавал тайл­барлах албагүй” гэх болж. Энэ бүх шударга бус харилцааг зохицуулах хууль эрх зүйн орчин хангалтгүй байна. Нөгөө­тэйгүүр эдийн засгийн хямрал болж, төгрө­гийн ханш суларч, бараа бүтээгдэхүүний үнэ өсч байгаад нөлөөлдөг чухал хүчин зүйл нь түрээсийн үнэ. Түрээсийн үнэ 50, 100,200 хувиар нэмэгддэг нь эргээд өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэд нөлөөлдөг. Үнийн өсөлтийн ашиг ганцхан үл хөдлөх хөрөн­гийн эзний халаасанд орж бай­на. Нэг жишээ дур­дахад, 20 жил лангуу түрээсэлж амь­­жир­гаагаа залгуулсан хүн өрнөөс өрний хооронд амь­дарч байхад түрээслүүлэгч өнгөрсөн хугацаанд хөрөн­гөө хэд дахин өсгөж, үл хөд­­лөх хөрөнгийнхөө тоог нэм­­­сэн байх нь хэвийн үзэг­дэл болчихож.  Тиймээс энэ бүх­нийг зохицуулах шаард­лагатай байгаа.

-Түрээсийн үнийг нэмэг­дүү­лэхгүй байхаар Засгийн газ­­раас судалж байгаа гэсэн үү?
-Аль ч оронд түрээсийг зохи­цуулсан хууль байдаг юм билээ. Гэхдээ энэ хууль дангаараа батлагдан гарахгүй. Газрын тухай  болон бусад хуультай уялдах ёстой. Бидэнд одоогоор суурь судалгаа алга. Өөрөөр хэлбэл, хэчнээн түрээслэгч байдаг, хэдэн төр­лийн түрээс буй талаар мэдээлэл байхгүй. Түрээс эдийн засагт хэрхэн нөлөөлж байгаа та­лаархи бодит судалгаа ч алга. Үнэ бүрдэлтийн тухай хууль ихэнхи улс оронд байдаг юм байна. Аливаа бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнд түрээсийн үнэ хэрхэн нөлөөлснийг тайлбарлах хууль эрхзүйн орчин байх жи­­шээ­­тэй. Гэтэл манайд ийм тог­толцоо байдаггүй. Ту­хайн бараа бүтээгдэхүүний үнэ өсөх эсэх нь худалдагч болон түрээслүүлэгчээс шууд хамааралтай байна. Мөн дээрх хуулийг Татварын тухай хуультай уялдуулах ёстой. Түрээс бол хөдөлмөр биш. Тиймээс бусдын хөдөлмөрийг мөлжиж байгаагаас өөрцгүй зүйл. Татварыг нь өндөр болгох ёстой. Энэ талаар Ерөнхий сайдтай уулзаж ярилцан, ажлын хэсэг байгуулсан. Аж­лын хэсэг шуурхай ажиллаж ондоо багтаагаад хуулийн төслөө өргөн барихыг хичээнэ. Түрээсийн тухай хууль яригдаж эхэлсэнтэй холбогдуулан үнэ нэмэгдэх хандлагатай байна. Тиймээс Засгийн газ­раас энэ асуудалд яаралтай  анхаарч, тогтоол гаргах талаар Ерөнхий сайдаас хүссэн. Тухайлбал, Түрээсийн үнийн нэмэгдэл нь тухайн жилд Монголбанкнаас зарласан инфляцын өсөлтөөс давахгүй байх учиртай. Энэ талаар Засгийн газраас ямар байдлаар тогтоол гар­гах бололцоотой байна вэ гэд­гийг судална гэсэн. Өөрөөр хэлбэл, Засгийн газартай хам­тарч хууль гар­тал түрээсийн үнийг нэмэг­дүүлэхгүй байх арга эрэлхийлж байна.

-Таны боловсруулж буй хуульд түрээсийн үнийг хэр­хэн тогтоохоор тусгагдаж байна вэ?
-Үнэ тогтоох бололцоогүй. Гэхдээ түрээслүүлэгч тогтоосон үнээ хуулийн дагуу тайбарладаг байх ёстой. Үнэ огцом өсдөггүй байх нь чухал. Энэ талын зохицуулалтыг тусгаж өгнө. Түрээс олон төрөл. Үл хөдлөх хөрөнгө болон тухайн иргэн орон сууцаа түрээслүүлж байгаа хоёрт ялгаа байх юм. 

-УИХ-ын ээлжит бус чуулганаар “Оюу толгой”-н ТУЗ-д манай улсыг төлөө­лөн суугаа хүмүүсээс мэдээ­лэл сонсох ёстой гэсэн хү­сэл­­­тийг та УИХ-ын дарга З.Энх­­­болдод хүргүүлсэн гэ­сэн. Энэ талаараа ярихгүй юү?
-Ээлжит бус чуулганаар Монголын нийгэм эдийн засгийн байдал, төсөвт тодот­гол хийх, Хөрөнгө оруу­лалтын гэрээ болон хуулийг хэлэл­цэнэ. Энэ асуудлууд шууд болон шууд бус утгаараа “Оюу толгой” төсөлтэй хол­бог­дож байгаа. “Оюу тол­гой” компанид Монголын эрх аш­гийг төлөөлж ажиллаж буй П.Цагаан, Н.Багабанди, Ч.Ганболд нарыг УИХ-д дуу­даж, гишүүдэд нээлттэй мэ­дээ­лэл сонсгох хүсэлтийг З.Энх­болд даргад тавьсан. Хөрөн­гө оруулалт нь яагаад нэмэгдээд байгаа эсэхийг тодруулна. Тэд өнөөдрийг хүртэл ямар ч мэдээлэл өгч байгаагүй.