Шүүхийн тухай багц хууль энэ оны дөрөвдүгээр сарын 15-наас эхэлж хэрэгжиж эхэлсэн. Уг хуулиудыг дагаж мөрдөх журам болон бэлтгэл ажлыг ирэх сарын 1 хүртэл хийж буй юм. Шүүхийн шинэчлэл, тулгамдаж байгаа зарим асуудлын талаар Нийслэлийн шүүхийн шүүгч Ц.Өрнөндэлгэртэй ярилцлаа.

-Шүүгчдийн цалинг ирэх оны нэгдүгээр сарын 1-нээс нэмэхээр яригдаж байгаа. Цалин нэмэгдснээр таны амьдралд ямар өөрчлөлт гарах бол. Авлигаас ангид, хараат бус ажиллах нөхцөл үнэхээр бүрдэж чадах уу?
-Төрөөс шүүгчийн эдийн засгийн хараат бус байдлыг хангах нь тухайн шүүгчийн хувь хүний эдийн засгийн баталгаа болохоос гадна шүүх эрх мэдлийг  хамгаалж буй асуудал гэдэг утгаар авч үзэх хэрэгтэй. Шударга нийгэм тогтооно гэж үзэж байгаа бол шүүх бие даан ажиллах боломж бүхий төсөвтэй, шүүгч хараат бус ажиллах эдийн засгийн баталгаатай байх учиртай. Иймд шүүхийн түүхэнд анх удаа Шүүхийн ерөнхий зөвлөл шүүгч нарын цалинг шинэчлэн тогтоолоо. Үүнийг шүүгч бид нар талархан хүлээж авч байгаа. Шүүхийн ерөнхий зөвлөл шүүгчийн цалинг тогтоож байгаа асуудал нь саяхан батлагдсан Шүүгчийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд заасан бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж байгаа ажиллагаа юм. Шүүгчийн цалин хангамжийг тогтоохын тулд өөрийн орны онцлог, инфляц, эдийн засгийн хөгжил,хувийн хэвшлийн хуульчдын авч байгаа цалин хангамж, гадаад орны шүүхийн шүүгч нарын цалингийн харьцуулалт зэрэг асуудлыг тал бүрээс нь судалж, эрдэмтдийн багийн судалгаа дүгнэлтэд суурилан шүүгчдийн цалин тогтоох үндэслэлийг гаргасан гэж ойлгож байгаа. Ер нь цалин хөлс хүний амьжиргааны эх үүсвэр. Тухайн айл өрхийн орлого нэмэгдсэнээр ардаа санаа зовох зүйлгүй ажлаа хийнэ шүү дээ.  Нөгөөтэйгүүр төр шүүгчийн үйл ажиллагаанд олон төрлийн хязгаарлалт тавьж байгаагийн хэрээр эдийн засгийн баталгааг өгөх нь зүй ёсны асуудал. Энэ хэрээр өндөр хариуцлага шаардаж байна гэж үзэж, шүүгч бүр хичээж ажиллах эрмэлзэлтэй байна даа.

-Шүүхийн төсвийн та­лаар?
-Шүүхийн бие даасан байдлын гол баталгаа нь төсөв юм. Өмнө нь шүүхийн төсвийг гүйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллага хянаж, танаж Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлдэг байсан бол одоо Шүү­хийн ерөнхий зөвлөл шүүхийн төсвийг өөрсдөө боловсруулан Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлдэг бол­лоо. Энэ нь шүүхэд хэрэг­тэй байгаа хөрөнгө оруу­лалтын асуудал болон үйл ажиллагааны зардлаа өөрсдөө тооцож төлөвлөж байгаа бодит шаардлага юм. Улсын Их Хурал Шүүхийн тухай хууль батлахдаа Шүүхийн ерөнхий зөвлөл төсвөө өөрсдөө боловсруулж Их Хуралд шууд өргөн мэдүүлэхийг хуульчилж өглөө. Энэ бол төрийн эрх мэдлийг хуваарилах онолын асуудлыг зөв гольдрогтоо оруулсан чухал зохицуулалт гэж үзэж байна. Одоо Улсын Их хурал өөрийн баталсан хуулийн дагуу шүүхийн төсвийг хангалттай батлах асуудал үлдээд байна. Хэрхэн батлах талаас нь шүүгч нар ажиглаж, харж байгаа.

-Шүүгчийн иргэдийн төлөөлөгчийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд иргэдийн төлөөлөгч анхан шатны шүүх хуралдаанд шүүгчтэй адил эрх мэдэлтэй оролцохоор болсон байна лээ. Уг хуулийн бэлтгэл ажил хэр хангагдаж байна вэ?
-Шинээр батлагдсан Ир­гэ­дийн төлөөлөгчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулиар иргэдийн төлөөлөгч нь шүүн таслах эрхтэй болж байна.  Өөрөөр хэлбэл, шүүгдэгчийн гэм буруутай эсэхийг шүүх тогтоох асуудалд иргэдийн төлөөлөгч оролцоно гэсэн үг. Мөн иргэний хэргийг шийдвэрлэхэд ч оролцоно.
Энэ хуулийг хэрэгжүү­лэхийн тулд эрүү, иргэний хэр­гийн процесын хуульд өөрч­лөлт орох шаардлага тул­гарч байна. Энэ асуудал шийдвэрлэгдвэл иргэдийн тө­­лөө­лөгч шийдвэр гаргах хэм­жээнд шүүх хуралдаанд орол­­цоод явна. Хуулийн зо­рил­гоос үзвэл шүүхийн үйл ажиллагаанд олон нийтийн хяналтыг бий болгох чиглэлийг баримталсан гэж ойлгож байгаа.

-Үүнийг дагаад шүүхийн шийдвэрт иргэдийн хандах хандлага өөрчлөгдөх байх л даа.
-Иргэдийн төлөөлөгчөөр ямар хүн сонгогдох боломж­той эсэх талаар хуульд нарийвч­лан тусгаж өгсөн. Иргэ­дийн төлөөлөгчөөр шу­дар­га хүмүүс сонгогдох асуудал чухал. Зарим иргэн шүүхийн шийдвэрт сэтгэл дундуур байж, шүүхэд үл итгэх байдал гардаг.  Харин шүүн таслах ажиллагаанд иргэдийн төлөөлөгч оролцож эхэлснээр энэ байдал арилах учиртай. 

-Эвлэрүүлэн зуучлалын тухай хууль батлагдсан. Уг хууль хэрэгжснээр хөрөнгө мөнгө, цаг хугацаа хэмнэх давуу талтай гэсэн.
-Япон улсын ЖАЙКА байгууллагын шугамаар ма­найд эвлэрүүлэн зуучлалын төсөл хэрэгжсэн. Энэ төсөл хууль болох ажлын хэсэгт миний бие орж ажиллаж байв. Эвлэрүүлэн зуучлал Япон улсад 100 гаруй жилийн түүхтэй юм билээ. Тус улсад иргэд маргалдлаа ч эвлэрлийн журмаар асуудлаа шийдэж сурсан байна. Манайд маргаанаа эвлэрлийн журмаар шийд­вэрлэдэг тогтолцоо бий. Харин хөндлөнгийн эт­гээд буюу эвлэрүүлэн зууч­лагийн тусламжтайгаар хэ­рэг маргааныг шийдвэрлэх асуу­дал хуулиар төдийлэн зохицуулагдаагүй байсан. Ир­гэний хэрэг хянан шийд­вэрлэх тухай хуульд эвлэрүүлэх эрх зүйн зохицуу­лалт ч байгаа. Эвлэрүүлэн зуучлалын ту­хай хууль гарахаас өмнө ЖАЙ­КА-гийн төслийн хүрээнд нийслэлийн Баянзүрх, Дар­хан-Уул аймгийн сум дундын шүүх түшиц шүүхээр ажиллаж эвлэрүүлэн зуучлагч нарыг бэлтгэсэн. Уг ажлын хүрээнд эерэг үр дүн гарсан шүү. Хуульчаас гадна нарийн мэргэжлийн эмч, багш зэрэг хүн эвлэрүүлэн зуучлагчаар ажиллах боломжтой. Олон улсад тогтсон жишиг нь ч ийм юм билээ.

-Эвлэрүүлэн зуучлагч нарт ажлын байрны хүрэлцээ хэр байх бол?
-Өмгөөлөгчдийн холбооны дэргэд 2006 оноос хойш эвлэрүүлэн зуучлалын төв ажилласан.  Одоо мөрдөгдөх Эвлэ­рүүлэн зуучлалын ту­хай хуулиар сайн дурын эв­лэ­рүүлэн зуучлагч байж бо­лохоор заасан. Мөн шүүхийн дэргэд ийм алба ажиллахаар болоод байгаа. Эвлэрүүлэн зуучлалд хандаад маргааныг шийдвэрлэх боломжгүй бол­вол шүүхэд хандах эрх нь иргэдэд нээлттэй. Мөн шүү­хэд хандсан хэрэг маргаан эвлэ­рүүлэн зуучлалд хандах ч бо­ломжтой.

-Шүүгчид өнгөрсөн зургадугаар сарын 10-наас нөлөөллийн мэдүүлэг бөглөж эхэлсэн гэсэн. Та ийм мэдүүлэг бөглөсөн үү?
-Шүүгчийн хараат бус, бие даасан байдлыг хангахад нөлөөллийн мэдүүлэг чухал үүрэгтэй. Би давж заалдах шатны шүүхийн шүүгч учраас хэргийн оролцогчтой тэр бүр уулзаад байх шаардлага байдаггүй. Анхан шатны шүүхийг бодвол манайх хэргийн оролцогчтой нүүр тулж уулздаггүй. Шүүгчид нөлөөлөх янз бүрийн оролдлого зарим шатны шүүхэд гардагийг үгүйсгэхгүй. Нөгөөтэйгүүр хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулж шүүгчид нөлөөлөх гээд байдаг болсон байна. Давж заалдах шатанд ирж буй хэргүүдээс үзэхэд анхан шатны шүүхийн шүүгч нар нөлөөллийн мэдүүлэг үйлдэж, хавтаст хэрэгт баримтжуулсан байна. Одоогоор надад нөлөөлөх гэж оролдсон тохиолдол гараагүй байна.