Улсын төсөв  эдийн засаг, хүн амын амьжиргааны төв­шин, ажилгүйдэл, ядуу­ралд яаж нөлөөлж байгаа нь чухал. Иймд төсөвт хамаарахгүй, хөндөхгүй асуудал гэж үгүй. Хамгийн багадаа л нэг өрх гэрийн хоолтой, хоосон хонох  нь хүртэл төсвөөс шалтгаална гэсэн үг. Тэгэхээр монголчууд бид орлого, зарлагаа хэрхэн тооцож байна вэ гэдэг асуулт өөрийн эрхгүй урган гарна. Үүнийг  жил бүр улсын төсвөө хэрхэн баталж байгаагаас харж болох юм.

Дэлхийн зах зээл дээр нүүрс, зэс гээд ашигт малт­малын үнэ хямдарч өнгөрсөн оны төсвийн орлого 1.2 их наяд төгрөгөөр тасарч алдагдал нь 4.8 хувьтай гарсан. Энэ нь сүүлийн жилүүдэд хамгийн их алдагдал хүлээсэн явдал байлаа. Гэтэл энэ оны төсвийг  1.5 их наяд төгрөг буюу  28 хувиар нэмж долоон их наяд төгрөг  гэж баталсан. Төсвийн нийт зарлага нь 17 хувиар буюу  1.1  тэрбум төгрөгөөр  бас л өссөн юм.  Эдийн засагчид тухайн үед  2013 оны төсвийг хэт өөдөргөөр төсөөллөө.  Ашигт малтмалын үнэ буурч төсвийн орлого дутуу төвлөрснийг сайтар тооцсонгүй хэмээн дүгнэж байв.

Уг дүгнэлт зөв болох нь батлагдсан. Нүүрс, зэс  гээд ашигт малтмалын үнэ тө­дийлөн өссөнгүй. Төлөвлө­сөн хэмжээний экспортоо ч хийж чадахгүйд хүрч төс­вийн орлого 1-1.5 их наяд төг­рөгөөр тасрах тооцоо гарсан. Ийнхүү зарим зардлаа  танаж тодотгол хийснээр энэ оны төсвийн алдагдал Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуульд зааснаар ДНБ-ий хоёр хувь­тай тэнцэх хэмжээнд байхаар боллоо.  Хэрэв то­дот­гол хийгээгүй бол энэ жи­лийн  төсвийн алдагдал ДНБ-ий 6.8 хувьтай гарах байв.  Уг нь энэ оны төсөв анх батлагдахдаа  нийт зар­лага нь 7.4 их наяд төгрөг. Үүний  33.3 хувь нь бараа, ажил, үйлчилгээнд, 33.4 хувь нь хөрөнгө оруулалт болон хөрөн­гийн бусад зардалд, зургаан  хувь нь зээл, зээлийн үйлчилгээний төлбөрт,  өрх гэр, хувь хүнд чиглэсэн шилжүүлэгт  27.2 хувь нь зарцуулагдахаар байсан юм. Ирэх жилийн төсвийн төсөлд орлого нь мөн л хэт өөдрөгөөр төсөөлөгджээ. Тухайлбал, өнгөрсөн оныхоос бас л нэмэгдэж 7.3 их наяд төгрөг  байхаар тооцоолсон байна. Харин зарлага нь 7.7 их наяд төгрөг хэмээсэн. Гэтэл зах зээлийн  судалгааны байгууллагууд ирэх онд ашигт малтмалын үнэ төдийлэн өсөхгүй гэсэн таамаглал дэв­шүүлж байгаа. Хэрэв ийм байд­лаар ирэх оны төсөв бат­лагдвал энэ жилийн алдаагаа дахин давтах нь.
Улсын төсвөө алдагдалгүй төлөвлөж болно. Гэхдээ манайх шиг жижиг эдийн за­сагтай, ганцхан түүхий эдийн үнэ ханшаас хамааралтай улс хямрал нүүрлэхэд тө­сөв алдагдалгүй гарах магад­лал байхгүй. Хамгийн гол нь орлого ихтэй жилдээ ху­римт­лалаа өсгөх, хэмнэж бо­лох зардлаа бууруулж байх учиртай аж.

Дэлхийн банкны Монгол дахь суурийн төлөөлөгчийн газ­рын ахлах эдийн за­сагч Таехүн Ли “Монгол Ул­сын төсвийн орлого зар­цуу­лал­таасаа бага байна. Иймд жилээс жилд төсвийн алдагдал өсч байгаа. Үүнээс гадна улсын төсвийн хөрөнгө оруулалттай төсөл хөтөлбөр олноор нэмэгдэх боллоо. Ингэж нэмэгдэж байгаа хурд нь Монголын эдийн засгийн үйлдвэрлэлийн ча­дам­жаас давсан. Тэгэхээр ол­сон орлогоо хуримтлуулж амжилгүй хэтэрхий хурдан үрээд байна” гэж дүгнэсэн. Товчхондоо олсныхоо хэрээр зарах бус хэмнэх бодлого үгүйлэгдэж буй аж.
Улс бол томруулсан өрх. Өрх бол жижигрүүлсэн улс гэдэг үг бий. Нэг ёсондоо улс хөгжихгүй, өрхийн амьдрал сайжрахгүй нэг дороо хий эргээд буй нь олсноо үрчихээд хуримталж чадахгүй байгаагийн  илэрхийлэл. Тэ­гээд мөнгөгүй болохоороо хэн нэгнээс зээлэх гээд эрэл сурал болдог билээ. Дэлхийн банк, ОУВС-аас тухайн улсын өрийн дарамт ямар байгааг тогтоох  шалгуур үзүүлэлт гаргасан байдаг.   Үүнд  өр нь ДНБ, Засгийн газрын орлого, экспортод  эзлэх хувийн жин ямар байгааг тооцон гаргана.  Уг шалгуур үзүүлэлтээр манай улсын өрийн дарамт өнөөгийн байдлаар бага байгаа аж. Гэхдээ Засгийн газар “Чингис бонд” гаргасан. Мөн “Самурай бонд” гаргана гэж байна. Эдгээр бондын хүү, эргэн төлөлт хийгдээд эхлэхээр өрийн дарамт тодорхой хэмжээгээр нэмэгдэх нь тодорхой.  
Уул уурхай хөгжсөн Чили,  Ботсвана  зэрэг улс   төсвийн ор­логоо  өсөөд ирэхээр зар­длаа бууруулж хуримт­лалын сангын түрийвчээ түнтийлгэдэг аж. Учир нь,  аж ахуйн нэгжүүд орлого ихтэй сайн ажиллахад татварын орлого нэмэгддэг. Энэ үед төр эдийн засагт оролцох оролцоогоо бууруулдаг. Хямрал нүүрлээд ирэхээр төр зардлаа нэмэгдүүлж эдийн засгаа дэмжээд явдаг байна. Гэтэл манай улс орлого нэмэгдсэн ч багассан ч зарлага төдийлэн буурдаггүй зуршилтай. 

Төсөв алдагдалтай байх гурван шалтгаан бий. Нэгдүгээрт орлого нь буурна. Хоёрдугаарт зарлага нь их байх явдал. Гуравдугаарт орлого бага, зарлага өсөх юм. Манайд аль аль нь тохиолдож байгаа.  Хамгийн гол нь зардлаа нэмэх бус үр ашигтай байлгах  учиртай гэж эдийн засагчид хэлдэг.

Монгол Улс 2011 онд мөнгөөр ёстой нэг “гулгисан” гэж хэлж болно. Тухай үед иргэд сар бүр төрөөс бэлэн мөнгө авч байв. Докторант, ахлах багш Д.Оюунцэцэгийн судалгаанд  дурдсанаар “Эдийн засгийн өсөлт өндөр гарсан 2011 онд монголчууд  нэг  төгрөг зарж зургаан мөнгө үйлдвэрлжээ. Харин дараа жил  нь 16 мөнгө үйлдвэрлэсэн”  тооцоо бий. Өнгөрсөн он бол хямралын сал­хи сэвэлзэж ашигт малт­малын үнэ уруудаж эхэл­сэн үе. Энэ онд ч бас дээрд­сэн­гүй. Харин ирэх жил ч бас тийм сайнгүй дүр зураг ажиг­лагдаж байгааг эдийн засаг­чид анхааруулж буй билээ. Чили,  Ботсвана  улсын хуримтлалын санд төвлөрсөн мөнгө нь ДНБ-ийх нь 70 хувьтай тэнцэж байгаа гэдэг. Тэгвэл манай улсын Тогтворжуулалтын санд 400 орчим тэрбум төгрөг бий.  Энэ нь манай улсын ДНБ-ий 5-6 орчим хувьй хэмээдэг.  

Манай улсын төсвийн урсгал болон  нийгмийн халамжийн зардал эдийн засгийн өсөлт, хүн амын амьжиргаанд хэрхэн нөлөөлж байгааг хэмжих үр ашгийн шалгуур үзүүлэлт байхгүй. Үүнийг тогтоох хэрэгтэй гэж эдийн засагчид үздэг.
Тэгэхээр манай улсын төс­вийн бодлогод  ямар дүн та­ви­х нь зардлын үр ашгийн тоо­цоо хийж байж тодорхой болох нь.